Bản vị vàng: lịch sử từ Newton đến Nixon và cuộc tranh luận chưa dứt

Bản vị vàng kết thúc vào một tối Chủ nhật. Ngày 15/8/1971, sau ba ngày họp kín ở trại Camp David, Tổng thống Richard Nixon lên truyền hình tuyên bố Mỹ tạm ngừng đổi đô la lấy vàng cho các chính phủ nước ngoài. Chữ “tạm” ấy kéo dài đến tận hôm nay. Để hiểu vì sao một quyết định cuối tuần lại khép lại hai thế kỷ lịch sử tiền tệ, cần quay về lúc vàng bắt đầu trở thành thước đo của tiền.

Vàng trở thành tiền như thế nào

Vàng không được nhà nước nào “chọn” làm tiền. Nó được thị trường chọn qua hàng nghìn năm vì những đặc tính hiếm có: khó làm giả, không gỉ, chia nhỏ được, giá trị cao trên một đơn vị trọng lượng và nguồn cung tăng rất chậm. Người Việt hiểu điều này bằng trực giác: đến nay nhiều gia đình vẫn tính của hồi môn và giá nhà bằng cây vàng.

Nước Anh trượt vào bản vị vàng gần như tình cờ. Năm 1717, Isaac Newton, khi đó là Giám đốc Xưởng đúc tiền Hoàng gia, đặt tỷ giá vàng so với bạc hơi thấp, khiến bạc dần bị rút khỏi lưu thông và vàng trở thành chuẩn trên thực tế. Đạo luật năm 1819 mở đường cho Ngân hàng Anh khôi phục việc đổi giấy bạc ra vàng sau các cuộc chiến tranh Napoleon, và đến Đạo luật Hiến chương Ngân hàng năm 1844, bản vị vàng được thể chế hóa chặt chẽ.

Từ thập niên 1870, khi Đức chuyển sang đồng mark vàng, các nước công nghiệp lần lượt theo chân. Giai đoạn từ đó đến năm 1914 được gọi là bản vị vàng cổ điển, thời kỳ của tỷ giá cố định, dòng vốn tự do và thương mại toàn cầu bùng nổ.

Cơ chế tự điều chỉnh mà các nhà kinh tế cổ điển ca ngợi

Dưới bản vị vàng, mỗi đồng tiền được định nghĩa bằng một trọng lượng vàng. Nếu một nước nhập siêu, vàng chảy ra nước ngoài để thanh toán, lượng tiền trong nước co lại, giá cả giảm, hàng xuất khẩu rẻ đi và cán cân dần cân bằng. David Hume đã mô tả cơ chế này từ thế kỷ 18.

Điểm hấp dẫn nhất của hệ thống là kỷ luật. Chính phủ không thể in tiền tùy ý vì mỗi tờ giấy bạc thừa ra là một lời hứa đổi vàng không thực hiện được. Trong khoảng một thế kỷ trước 1914, mặt bằng giá ở Anh khi kết thúc giai đoạn không chênh nhiều so với lúc bắt đầu, điều khó tưởng tượng với bất kỳ đồng tiền giấy nào ngày nay, khi lạm phát âm thầm bào mòn sức mua mỗi năm.

Đổ vỡ giữa hai cuộc chiến

Chiến tranh là kẻ thù của bản vị vàng, vì chiến tranh cần tiền nhanh hơn thuế có thể thu. Năm 1914, các nước tham chiến lần lượt ngừng đổi tiền ra vàng để in tiền tài trợ quân sự. Sau chiến tranh, các nỗ lực quay lại đều chật vật.

Việc nâng giá vàng năm 1934 đồng nghĩa với phá giá đô la: cùng một ounce vàng nay đổi được nhiều hơn khoảng 69% số đô la so với trước. Người dân đã nộp vàng ở giá 20,67 USD không được hưởng phần chênh lệch đó.

Chính trong giai đoạn này, John Maynard Keynes để lại câu nói nổi tiếng nhất về vàng.

Thật ra, bản vị vàng đã là một di vật man rợ.

John Maynard Keynes, A Tract on Monetary Reform, 1923

Bretton Woods và cú sốc Nixon

Tháng 7/1944, đại diện 44 quốc gia họp tại Bretton Woods, bang New Hampshire, dựng lên trật tự tiền tệ hậu chiến. Đồng đô la được đổi ra vàng ở mức 35 USD mỗi ounce cho các ngân hàng trung ương nước ngoài, còn các đồng tiền khác neo vào đô la. Đây là bản vị vàng gián tiếp: người dân thường không đổi được vàng, chỉ chính phủ mới có quyền này.

Hệ thống chứa một mâu thuẫn mà nhà kinh tế Robert Triffin đã chỉ ra. Thế giới cần ngày càng nhiều đô la để giao thương, nên Mỹ phải liên tục thâm hụt cán cân thanh toán. Nhưng đô la tràn ra nước ngoài càng nhiều thì lời hứa đổi 35 USD lấy một ounce càng kém đáng tin. Đến cuối thập niên 1960, chi tiêu cho chiến tranh Việt Nam và các chương trình xã hội khiến lượng đô la ở nước ngoài vượt xa dự trữ vàng của Mỹ.

Ngày 15/8/1971, Nixon công bố gói chính sách gồm đóng cửa sổ vàng, đóng băng tiền lương và giá cả trong 90 ngày, cùng mức phụ thu 10% với hàng nhập khẩu. Hiệp định Smithsonian vài tháng sau đó cố cứu tỷ giá cố định nhưng không trụ được lâu. Từ giữa thập niên 1970, thế giới bước vào kỷ nguyên tiền pháp định thả nổi, mà Milton Friedman và trường phái tiền tệ cho rằng có thể quản lý tốt bằng quy tắc tăng cung tiền ổn định.

Ưu và nhược: cân lại cho công bằng

Ưu điểm của bản vị vàng gồm:

• Giới hạn khả năng chính phủ in tiền tài trợ thâm hụt.
• Giữ sức mua dài hạn tương đối ổn định, khuyến khích tiết kiệm.
• Tạo tỷ giá cố định, giảm chi phí giao dịch trong thương mại quốc tế.

Nhược điểm cũng rất thật:

• Cung tiền phụ thuộc vào sản lượng khai mỏ, không theo nhu cầu của nền kinh tế.
• Giảm phát có thể kéo dài và gây đau đớn khi kinh tế suy yếu.
• Chính phủ vẫn có thể bỏ hoặc phá giá khi khó khăn, như các năm 1914, 1933 và 1971 đã cho thấy.

Những phản biện đáng cân nhắc

Phía phản đối quay lại bản vị vàng có ba lập luận mạnh. Thứ nhất, nhiều nghiên cứu, nổi bật là của Barry Eichengreen và Ben Bernanke, cho thấy những nước rời bản vị vàng sớm trong Đại suy thoái phục hồi nhanh hơn, ngụ ý rằng sự cứng nhắc của vàng đã khuếch đại khủng hoảng. Thứ hai, giá vàng tự nó biến động mạnh, nên neo tiền vào vàng không đồng nghĩa với ổn định giá hàng hóa. Thứ ba, các ngân hàng trung ương hiện đại đã giữ lạm phát ở mức thấp trong nhiều thập kỷ mà không cần vàng.

Người ủng hộ đáp rằng bản vị vàng giữa hai cuộc chiến đã bị quản lý sai và méo mó bởi chính các ngân hàng trung ương, nên không phải phiên bản cổ điển. Họ cũng chỉ ra rằng “lạm phát thấp” 2% mỗi năm vẫn làm đồng tiền mất khoảng một nửa sức mua sau 35 năm. Lập luận đó có cơ sở, nhưng cũng phải thừa nhận rằng một chế độ mà chính phủ có thể đơn phương đình chỉ thì chưa phải là ràng buộc thực sự. Đây là lý do một số người theo thị trường tự do chuyển sang ủng hộ cạnh tranh tiền tệ thay vì bản vị vàng do nhà nước quản lý.

Câu hỏi thường gặp

Việt Nam có từng dùng bản vị vàng không?

Đồng tiền Việt Nam hiện đại chưa từng vận hành theo bản vị vàng cổ điển. Tuy vậy, thói quen tích trữ và định giá tài sản bằng vàng cho thấy người dân vẫn tự tạo cho mình một dạng “bản vị vàng cá nhân”.

Có nước nào còn dùng bản vị vàng không?

Không có nền kinh tế lớn nào còn neo đồng tiền vào vàng. Tuy vậy, các ngân hàng trung ương vẫn giữ vàng như một phần dự trữ ngoại hối.

Quay lại bản vị vàng có khả thi không?

Về kỹ thuật thì có thể, nhưng rất khó về chính trị, vì nó tước bỏ công cụ mà chính phủ dựa vào khi khủng hoảng. Ai quan tâm đến vàng như tài sản cá nhân nên đọc thêm về vai trò của vàng trong danh mục đầu tư.

Kết luận

Bản vị vàng không phải thời hoàng kim hoàn hảo, cũng không phải di vật man rợ thuần túy. Nó là một cơ chế kỷ luật tiền tệ có thật, sụp đổ vì chính các chính phủ không muốn bị kỷ luật. Câu hỏi nó để lại vẫn còn nguyên: ai, hay cái gì, nên giữ giá trị của đồng tiền. Lưu lại bài viết về bản vị vàng để đọc lại khi cần.