Đa dạng hóa danh mục đầu tư: tương quan, phân bổ và tái cân bằng

Đa dạng hóa danh mục thường được tóm lại bằng câu “đừng bỏ hết trứng vào một giỏ”. Lời khuyên đúng, nhưng thiếu một nửa quan trọng nhất: nếu mọi giỏ đều treo trên cùng một sợi dây, dây đứt thì trứng vỡ hết. Một gia đình dồn toàn bộ tích lũy vào ba mảnh đất ở cùng một vùng đang sốt giá, hay một nhân viên giữ toàn bộ tiền trong cổ phiếu công ty mình làm, có thể tưởng mình đã chia giỏ, trong khi thực ra chỉ đang đặt cược một lần.

Đa dạng hóa thực chất là gì

Năm 1952, Harry Markowitz đăng bài “Portfolio Selection” trên tạp chí Journal of Finance và đặt nền móng cho lý thuyết danh mục hiện đại. Ý tưởng cốt lõi rất giản dị: rủi ro của cả danh mục không bằng tổng rủi ro từng tài sản cộng lại, mà phụ thuộc vào cách các tài sản cùng lên xuống với nhau. Năm 1990, ông nhận giải Nobel Kinh tế cùng William Sharpe và Merton Miller.

Từ đó có thể tách rủi ro thành hai loại:

• Rủi ro riêng gắn với một doanh nghiệp hay một tài sản: ban lãnh đạo sai lầm, sản phẩm thất bại, dự án bị đình chỉ. Loại này giảm mạnh khi bạn nắm nhiều tài sản khác nhau.
• Rủi ro hệ thống đến từ cả nền kinh tế: lãi suất tăng vọt, suy thoái, khủng hoảng tín dụng. Không danh mục cổ phiếu nào thoát được hoàn toàn, vì nó gắn với chu kỳ bùng nổ và suy thoái của cả nền kinh tế.

Tương quan: con số quyết định hiệu quả

Hệ số tương quan đo mức độ hai tài sản biến động cùng chiều, chạy từ âm 1 đến 1. Để thấy sức mạnh của nó, hãy lấy hai tài sản cùng có độ biến động 20% mỗi năm và chia đôi vốn cho mỗi bên. Độ biến động của cả danh mục thay đổi như sau:

Khi tương quan bằng 1, chia giỏ không giảm được chút rủi ro nào. Khi tương quan bằng 0, độ biến động giảm gần 30% mà không phải từ bỏ lợi nhuận kỳ vọng. Đây là lý do một số người gọi đa dạng hóa là “bữa trưa miễn phí” hiếm hoi trong tài chính. Bài học thực tế: thêm tài sản mới chỉ có giá trị khi nó hành xử khác những gì bạn đang có.

Phân bổ tài sản: dựng khung trước khi chọn món

Trước khi hỏi nên mua cổ phiếu nào, hãy quyết định bao nhiêu phần trăm tiền dành cho từng nhóm: tiền gửi và trái phiếu, cổ phiếu, vàng, bất động sản. Tỷ lệ này nên dựa trên ba câu hỏi:

1. Bao lâu nữa bạn cần dùng tới số tiền này?
2. Nếu danh mục giảm 30% trong một năm, bạn có ngủ được và có buộc phải bán không?
3. Thu nhập của bạn ổn định đến đâu? Người làm công ăn lương ổn định có thể chịu rủi ro đầu tư cao hơn chủ hộ kinh doanh nhỏ.

Nhiều hộ gia đình Việt Nam có danh mục lệch hẳn về bất động sản và vàng, vì đó là tài sản quen thuộc, nhìn thấy, cầm nắm được. Cả hai đều có chỗ đứng, nhưng bất động sản kém thanh khoản và giá trị một lô đất thường quá lớn so với tổng tài sản. Nếu bạn cân nhắc kim loại quý, bài về vai trò của vàng trong danh mục phân tích rõ hơn ưu và nhược điểm.

Tái cân bằng: kỷ luật mua thấp bán cao

Thị trường luôn kéo danh mục lệch khỏi tỷ lệ ban đầu. Giả sử bạn có 100 triệu chia 60% cổ phiếu và 40% trái phiếu.

• Năm cổ phiếu tăng 30%, trái phiếu tăng 4%: phần cổ phiếu thành 78 triệu, trái phiếu 41,6 triệu, tổng 119,6 triệu. Cổ phiếu đã chiếm 65,2%. Để về lại 60/40, bạn bán khoảng 6,24 triệu cổ phiếu chuyển sang trái phiếu.
• Năm cổ phiếu giảm 30%, trái phiếu tăng 2%: cổ phiếu còn 42 triệu, trái phiếu 40,8 triệu, tổng 82,8 triệu. Cổ phiếu chỉ còn 50,7%. Bạn mua thêm khoảng 7,68 triệu cổ phiếu, đúng lúc thị trường ảm đạm nhất.

Tái cân bằng ép bạn làm điều trái với cảm xúc: chốt bớt thứ đang nóng, mua thêm thứ đang bị ghét. Có hai cách phổ biến là làm theo lịch, ví dụ mỗi năm một lần, hoặc làm khi tỷ trọng lệch quá một ngưỡng như 5 điểm phần trăm. Giảm biến động còn có lợi cho lãi kép trong dài hạn: một năm tăng 50% rồi năm sau giảm 50% để lại cho bạn 75 triệu từ 100 triệu, chứ không phải hòa vốn.

Đa dạng hóa không giúp bạn thắng đậm nhất, nó giúp bạn không bao giờ thua đến mức phải rời cuộc chơi.

Ban biên tập

Những kiểu đa dạng hóa giả

• Nhiều mã nhưng một ngành. Mười cổ phiếu bất động sản vẫn là một khoản cược vào bất động sản.
• Tài sản gắn chặt với thu nhập. Giữ nhiều cổ phiếu của chính công ty mình làm đồng nghĩa nếu công ty gặp nạn, bạn mất cả việc lẫn tiền tiết kiệm.
• Thêm thứ mình không hiểu. Chia tiền vào những sản phẩm phức tạp chỉ để “có nhiều giỏ” thường đổi rủi ro quen thuộc lấy rủi ro không đo được.
• Quá nhiều quỹ trùng nhau. Ba quỹ cùng mô phỏng một nhóm cổ phiếu lớn chỉ làm danh mục rối hơn.

Các nguyên tắc trên mang tính giáo dục tài chính. Hãy tự cân nhắc theo hoàn cảnh riêng và đừng xem đây là khuyến nghị đầu tư.

Góc nhìn khác về đa dạng hóa

• Đa dạng hóa là sự phòng vệ cho người thiếu hiểu biết. Warren Buffett từng nói đa dạng hóa là để bảo vệ trước sự thiếu hiểu biết và ít có ý nghĩa nếu bạn biết mình đang làm gì. Câu này đúng với một số ít người có lợi thế phân tích thật sự. Nhưng chính Buffett nhiều lần khuyên đa số nhà đầu tư nên dùng quỹ chỉ số chi phí thấp, tức một hình thức đa dạng hóa triệt để.
• Tương quan tăng vọt đúng lúc khủng hoảng. Năm 2022 là ví dụ rõ: chỉ số S và P 500 giảm khoảng 18%, trong khi chỉ số trái phiếu tổng hợp của Mỹ cũng mất khoảng 13% khi lãi suất tăng nhanh. Phản biện này có cơ sở. Nó nhắc rằng đa dạng hóa giảm rủi ro chứ không xóa rủi ro, và cần cả những tài sản phản ứng khác nhau trước lạm phát.
• Đa dạng quá mức làm loãng lợi nhuận. Người nắm quá nhiều thứ sẽ nhận kết quả trung bình. Đúng, nhưng với phần lớn nhà đầu tư cá nhân, kết quả trung bình với chi phí thấp đã tốt hơn kết quả thực tế của họ khi cố chọn người thắng.

Câu hỏi thường gặp

Bao nhiêu cổ phiếu thì được coi là đa dạng hóa?

Không có con số kỳ diệu. Vài chục cổ phiếu thuộc nhiều ngành khác nhau đã loại bỏ được phần lớn rủi ro riêng, còn một quỹ chỉ số rộng thì làm việc đó ngay từ đầu.

Gửi tiết kiệm ở nhiều ngân hàng có phải là đa dạng hóa?

Nó giảm rủi ro tập trung vào một tổ chức, nhưng vẫn là một loại tài sản. Tất cả đều chịu chung rủi ro lạm phát làm lãi suất thực thấp.

Có nên tái cân bằng mỗi tháng?

Thường là không cần. Tái cân bằng quá dày làm tăng phí giao dịch và thuế, trong khi lợi ích thêm vào rất ít. Mỗi năm một lần hoặc theo ngưỡng lệch là đủ với hầu hết mọi người.

Kết luận

Đa dạng hóa không phải là có thật nhiều thứ, mà là có những thứ không cùng gục ngã một lúc. Dựng khung phân bổ phù hợp với bản thân, rồi kiên trì tái cân bằng, là cách người bình thường sống sót qua những cơn bão mà không ai dự báo trước được. Lưu lại bài phân tích về đa dạng hóa và tái cân bằng để đọc lại khi cần.