Lãi kép và đầu tư dài hạn: vì sao thời gian quan trọng hơn số vốn

Lãi kép thường được giới thiệu bằng những con số khổng lồ, nhưng cách dễ hiểu nhất là so sánh hai người bạn. Lan bắt đầu bỏ ra 3 triệu đồng mỗi tháng từ năm 25 tuổi và dừng hẳn năm 35 tuổi. Minh để dành đúng số tiền ấy nhưng mãi đến 35 tuổi mới bắt đầu, rồi góp đều suốt 25 năm. Đến tuổi 60, người góp ít hơn hẳn lại có nhiều tiền hơn, và lý do nằm ở một yếu tố mà không ai mua được: thời gian.

Lãi kép vận hành thế nào

Lãi đơn chỉ tính trên số vốn ban đầu. Lãi kép tính trên cả vốn lẫn phần lãi đã sinh ra trước đó, nên mỗi năm khoản tiền lớn thêm một chút và phần lớn thêm ấy lại tiếp tục sinh lãi. Về bản chất đây là phép nhân lặp lại, không phải phép cộng. Khác biệt này mờ nhạt trong vài năm đầu và trở nên áp đảo sau vài chục năm.

Giả sử 100 triệu đồng tăng trưởng đều 8% mỗi năm, không rút ra, không nạp thêm:

• Sau 10 năm: khoảng 216 triệu đồng.
• Sau 20 năm: khoảng 466 triệu đồng.
• Sau 30 năm: khoảng 1,006 tỷ đồng.
• Sau 40 năm: khoảng 2,17 tỷ đồng.

Hãy để ý: mười năm đầu tiền tăng thêm 116 triệu, còn mười năm cuối tăng thêm hơn 1,1 tỷ, dù tỷ suất không đổi. Phần thưởng của lãi kép dồn về cuối hành trình. Đó cũng là lý do người ta nói lãi suất là giá của thời gian: ai chịu chờ lâu hơn thì được trả nhiều hơn.

Câu chuyện của Lan và Minh: bắt đầu sớm thắng góp nhiều

Quay lại hai nhân vật ở đầu bài. Giả định cả hai cùng đạt lợi suất bình quân 8% mỗi năm, tính gộp theo tháng. Kết quả tính toán cho thấy:

• Lan góp 3 triệu mỗi tháng trong 10 năm, tổng vốn bỏ ra 360 triệu. Năm 35 tuổi tài khoản đạt khoảng 549 triệu, sau đó cô không góp thêm đồng nào. Đến 60 tuổi, số tiền ấy lớn lên thành khoảng 4,03 tỷ đồng.
• Minh góp 3 triệu mỗi tháng trong 25 năm, tổng vốn bỏ ra 900 triệu, gấp 2,5 lần Lan. Đến 60 tuổi anh có khoảng 2,85 tỷ đồng.

Minh không lười, anh chỉ đến muộn. Mười năm đầu của Lan được lãi kép nhân thêm 25 năm nữa, còn đồng tiền đầu tiên của Minh chỉ có 25 năm để lớn. Bài học không phải là ai cũng phải đầu tư từ năm 25 tuổi, mà là mỗi năm trì hoãn đều có giá, và cái giá ấy không hiện ra trên bất kỳ hóa đơn nào.

Quy tắc 72: phép nhẩm để cảm nhận tốc độ

Lấy 72 chia cho tỷ suất lợi nhuận hằng năm, bạn được số năm gần đúng để tiền nhân đôi. Quy tắc này có lịch sử lâu đời: nhà toán học Ý Luca Pacioli đã nhắc tới nó trong cuốn Summa de arithmetica xuất bản tại Venice năm 1494, và ông dùng nó như một mẹo quen thuộc chứ không chứng minh, cho thấy giới buôn bán thời đó đã biết đến từ trước.

Sai số rất nhỏ trong khoảng lợi suất thường gặp, đủ để ra quyết định nhanh mà không cần máy tính. Quy tắc này cũng chạy theo chiều ngược lại. Nếu giá cả tăng 4% mỗi năm, sức mua của đồng tiền để trong két sẽ mất một nửa sau khoảng 18 năm. Hiểu lạm phát bào mòn sức mua ra sao là lý do không nên coi tiền mặt nằm im là an toàn tuyệt đối.

Ba thứ âm thầm cắt đứt lãi kép

Charlie Munger, cộng sự lâu năm của Warren Buffett, thường được trích lời rằng quy tắc đầu tiên của lãi kép là đừng bao giờ ngắt nó khi không cần thiết. Trên thực tế, có ba cách phổ biến khiến nhà đầu tư tự ngắt mạch.

1. Rút tiền giữa chừng. Với 100 triệu tăng 8% mỗi năm trong 30 năm, bạn có khoảng 1 tỷ. Nếu đến năm thứ 15 rút một nửa ra tiêu rồi để phần còn lại chạy tiếp, kết quả cuối chỉ còn khoảng 503 triệu, tức mất đúng một nửa đích đến chứ không chỉ mất số tiền đã rút.
2. Chi phí. Phí quản lý hay phí giao dịch trông nhỏ, nhưng nó bị trừ mỗi năm và cũng được lãi kép “nhân” theo chiều ngược lại. Đó là lý do nhiều người chọn quỹ chỉ số và ETF chi phí thấp cho khoản tích lũy dài hạn.
3. Thua lỗ lớn. Một khoản giảm 50% cần tăng 100% mới về lại vạch xuất phát. Tránh những cú sập nặng quan trọng hơn cố kiếm thêm vài phần trăm.

Kỷ luật dài hạn trong thực tế

Ví dụ được nhắc nhiều nhất là chính Warren Buffett. Trong cuốn The Psychology of Money xuất bản năm 2020, Morgan Housel tính rằng khoảng 99% tài sản của Buffett được tạo ra sau khi ông 65 tuổi. Tài năng chọn cổ phiếu là có thật, nhưng thứ biến tài năng ấy thành con số khổng lồ là việc ông đầu tư liên tục suốt hơn bảy thập kỷ.

Lãi kép không thưởng cho người thông minh nhất, nó thưởng cho người ở lại lâu nhất mà không phải bán tháo giữa đường.

Ban biên tập

Với người làm công ăn lương ở Việt Nam, kỷ luật có thể bắt đầu rất đơn giản:

• Trích một tỷ lệ cố định ngay khi nhận lương, coi như một khoản chi bắt buộc chứ không phải tiền thừa cuối tháng.
• Có quỹ dự phòng từ 3 đến 6 tháng chi tiêu để không phải bán tài sản đầu tư khi ốm đau hay mất việc.
• Đầu tư định kỳ một số tiền cố định thay vì chờ “thời điểm đẹp”.
• Xem lại danh mục mỗi năm một lần thay vì mỗi ngày.

Những con số trong bài là ví dụ minh họa với giả định lợi suất đều đặn. Đây là kiến thức tài chính phổ thông, không phải lời khuyên đầu tư cho trường hợp cụ thể của bạn.

Những chỉ trích nghiêm túc đối với ý tưởng này

Tôn sùng lãi kép một cách mù quáng cũng nguy hiểm như phớt lờ nó. Có ít nhất ba lập luận phản biện xứng đáng được nghe.

• Lợi suất đều đặn chỉ có trên giấy. Thị trường không tăng 8% mỗi năm mà có năm tăng mạnh, có năm giảm sâu. Thứ tự các năm tốt xấu ảnh hưởng lớn tới người sắp nghỉ hưu. Đây là phản biện đúng, và câu trả lời là giảm dần tỷ trọng tài sản rủi ro khi đích đến gần lại, chứ không phải bỏ đầu tư.
• Lãi kép bị lợi dụng để lừa đảo. Câu nói “lãi kép là kỳ quan thứ tám” thường được gán cho Einstein, nhưng các nhà nghiên cứu trích dẫn không tìm được bằng chứng ông từng nói vậy. Những mô hình hứa lãi vài phần trăm mỗi tháng cũng hay mượn hình ảnh này. Phản biện này đúng ở chỗ con số càng đẹp càng phải nghi ngờ. Lãi kép thật luôn đi kèm lợi suất khiêm tốn và rủi ro rõ ràng.
• Tiết kiệm quá mức hy sinh hiện tại. Một người trẻ có thể thu lợi lớn hơn khi đầu tư vào kỹ năng, sức khỏe hay một công việc kinh doanh nhỏ. Lập luận này có trọng lượng. Lãi kép áp dụng cho cả vốn con người, và hai hướng không loại trừ nhau.

Câu hỏi thường gặp

Bao nhiêu tiền thì mới bắt đầu đầu tư dài hạn được?

Không có ngưỡng tối thiểu nào có ý nghĩa bằng thói quen. Bắt đầu với vài trăm nghìn hay vài triệu mỗi tháng vẫn tốt hơn chờ đủ một khoản lớn, vì thời gian đã trôi qua thì không lấy lại được.

Gửi tiết kiệm ngân hàng có được hưởng lãi kép không?

Có, nếu bạn chọn tái tục cả gốc lẫn lãi khi sổ đáo hạn. Tuy nhiên lợi suất thực sau lạm phát của tiền gửi thường thấp, nên tác dụng nhân lên chậm hơn nhiều so với các tài sản có tăng trưởng.

Quy tắc 72 có dùng được cho mọi mức lãi suất không?

Nó chính xác nhất trong khoảng 6% đến 10% mỗi năm. Với lợi suất rất cao hoặc rất thấp, sai số lớn dần, khi đó nên dùng công thức logarit hoặc bảng tính.

Kết luận

Lãi kép không đòi hỏi trí tuệ phi thường, nó đòi hỏi bắt đầu sớm, giữ chi phí thấp và đủ kiên nhẫn để không tự cắt ngang. Phần lớn thành quả đến muộn, nên người bỏ cuộc giữa chừng gần như không bao giờ nhìn thấy nó. Lưu lại bài viết về lãi kép và đầu tư dài hạn để đọc lại khi cần.