Lập ngân sách cá nhân: 50/30/20, sáu chiếc lọ hay ngân sách số 0

Lập ngân sách cá nhân thường bị nghĩ là việc của người thu nhập thấp hoặc người thích ghi chép. Thực tế, câu hỏi “tiền tháng này đi đâu hết rồi” xuất hiện ở cả người lương 15 triệu lẫn người lương 50 triệu. Ngân sách không bắt bạn sống kham khổ, nó chỉ bắt bạn quyết định trước thay vì ngạc nhiên sau. Dưới đây là bốn phương pháp phổ biến, kèm ví dụ với mức thu nhập 15 triệu và 30 triệu đồng mỗi tháng.

Bước số 0: biết tiền đang đi đâu

Trước khi chọn phương pháp, hãy ghi lại mọi khoản chi trong một tháng. Không cần phần mềm cầu kỳ, sao kê ngân hàng và lịch sử ví điện tử đã làm phần lớn công việc. Cuối tháng, gom chúng vào vài nhóm lớn: nhà ở, ăn uống, đi lại, hóa đơn, gia đình, mua sắm, giải trí, trả nợ, để dành.

Kết quả thường gây bất ngờ ở những khoản nhỏ lặp lại: cà phê, giao đồ ăn, phí ứng dụng đăng ký hằng tháng. Mỗi khoản riêng lẻ không đáng kể, nhưng cộng lại có thể bằng cả một khoản tiết kiệm. Tháng ghi chép này là dữ liệu nền, mọi phương pháp phía sau đều dựa vào nó.

Phương pháp 50/30/20: đơn giản nhất để bắt đầu

Thu nhập sau thuế và bảo hiểm được chia làm ba phần: 50% cho nhu cầu thiết yếu, 30% cho mong muốn cá nhân, 20% cho tiết kiệm, đầu tư và trả nợ vượt mức tối thiểu.

• Thu nhập 15 triệu: 7,5 triệu thiết yếu, 4,5 triệu mong muốn, 3 triệu tiết kiệm.
• Thu nhập 30 triệu: 15 triệu thiết yếu, 9 triệu mong muốn, 6 triệu tiết kiệm.

Điểm yếu của công thức này lộ ra ở các thành phố lớn. Một người thu nhập 15 triệu thuê phòng 4 triệu, ăn uống 4 triệu, đi lại 1 triệu, điện nước và điện thoại 1 triệu thì riêng thiết yếu đã là 10 triệu, tức khoảng 67% thu nhập. Lúc đó, thay vì bỏ cuộc, hãy chuyển sang tỷ lệ 70/10/20: 10,5 triệu thiết yếu, 1,5 triệu mong muốn và giữ nguyên 3 triệu để dành. Phần bị co lại là mong muốn, không phải tương lai. Chi phí nhà ở là biến số lớn nhất, và cân nhắc giữa mua nhà hay thuê nhà sẽ quyết định tỷ lệ này trong nhiều năm.

Sáu chiếc lọ: khi bạn muốn tách bạch từng mục tiêu

Phương pháp sáu chiếc lọ chia thu nhập thành sáu phần với tỷ lệ thường được giới thiệu là 55% chi tiêu thiết yếu, 10% cho tự do tài chính, 10% tiết kiệm dài hạn cho các khoản lớn, 10% giáo dục, 10% hưởng thụ và 5% cho đi. Ưu điểm là mỗi mục tiêu có một chiếc lọ riêng, nên tiền học hay tiền du lịch không bị nuốt vào chi tiêu hằng ngày.

Cách làm thực tế ở Việt Nam là mở vài tài khoản con hoặc dùng tính năng chia hũ mà nhiều ứng dụng ngân hàng đã có. Không nhất thiết phải đủ sáu tài khoản, ba bốn cái là đủ để phân tách. Với người thu nhập 15 triệu, lọ thiết yếu 8,25 triệu thường không đủ ở thành phố lớn, nên có thể gộp lọ giáo dục và hưởng thụ để bù sang.

Trả cho mình trước: ngân sách cho người ghét ghi chép

Nếu bạn không đủ kiên nhẫn theo dõi từng hạng mục, hãy làm ngược lại: ngay ngày nhận lương, chuyển một khoản cố định sang tài khoản tiết kiệm hoặc đầu tư, phần còn lại tiêu thoải mái miễn không âm. Kỷ luật chỉ cần có một lần, lúc cài lệnh chuyển tự động.

Sức mạnh của cách này đến từ thời gian. Giả định tiền được đầu tư với tỷ suất sinh lời 8%/năm, cộng dồn hằng tháng, và bạn kiên trì 15 năm:

• Người thu nhập 15 triệu trích 3 triệu mỗi tháng: tổng góp 540 triệu, tài khoản đạt khoảng 1,04 tỷ đồng.
• Người thu nhập 30 triệu trích 6 triệu mỗi tháng: tổng góp 1,08 tỷ, tài khoản đạt khoảng 2,08 tỷ đồng.

Lợi suất thực tế có thể cao hơn hoặc thấp hơn và không được bảo đảm, các con số trên chỉ minh họa cơ chế sức mạnh của lãi kép theo thời gian. Nội dung mang tính giáo dục tài chính, không phải khuyến nghị đầu tư.

Ngân sách số 0: mỗi đồng đều có việc để làm

Ngân sách số 0 không có nghĩa là tiêu hết, mà là phân bổ hết. Thu nhập trừ đi tất cả các hạng mục, kể cả tiết kiệm và đầu tư, phải bằng đúng 0. Ví dụ với 30 triệu đồng mỗi tháng:

• Nhà ở 7 triệu, ăn uống 6 triệu, đi lại 1,5 triệu, điện nước và internet 1,5 triệu.
• Bảo hiểm 1 triệu, gửi bố mẹ 2 triệu.
• Nạp quỹ dự phòng 3 triệu, đầu tư 4 triệu, học thêm 1 triệu.
• Giải trí 2 triệu, khoản đệm cho chi tiêu lặt vặt 1 triệu.

Cộng lại đúng 30 triệu. Phương pháp này tốn công nhất vì phải làm lại mỗi tháng, nhưng hợp với người thu nhập không đều hoặc đang có mục tiêu gấp như trả nợ, cưới hỏi. Tháng nào có khoản lớn sắp đến, bạn thấy ngay phải cắt chỗ nào.

Ngân sách tốt không phải bảng tính đẹp nhất, mà là bảng tính bạn còn mở ra vào tháng thứ sáu.

Ban biên tập Radical Capitalist

Sai lầm khiến ngân sách đổ vỡ sau vài tháng

• Bỏ quên các khoản không đều: học phí, bảo hiểm đóng năm, quà Tết, đám cưới bạn bè. Hãy cộng tổng các khoản này trong năm, chia cho 12 rồi trích mỗi tháng.
• Không có lớp đệm: thiếu quỹ dự phòng khẩn cấp, chỉ một lần sửa xe cũng làm cả kế hoạch vỡ và bạn quay lại thói quen cũ.
• Chia quá vụn: ba mươi hạng mục thì không ai theo nổi. Năm đến tám nhóm là vừa.
• Cắt sạch niềm vui: ngân sách không có chỗ cho hưởng thụ sẽ bị phá trong một cuối tuần. Một khoản nhỏ được phép tiêu không áy náy giúp bạn đi đường dài.
• Coi tỷ lệ là luật: 50/30/20 hay sáu chiếc lọ là điểm khởi đầu. Hoàn cảnh của bạn quan trọng hơn con số trong sách.

Câu hỏi thường gặp

Nên tính ngân sách theo lương gộp hay lương thực nhận?

Theo lương thực nhận, tức sau thuế thu nhập cá nhân và các khoản bảo hiểm bắt buộc. Đó mới là số tiền bạn thực sự điều khiển được.

Thu nhập mỗi tháng một khác thì lập ngân sách thế nào?

Hãy lập ngân sách dựa trên tháng thu nhập thấp nhất trong năm qua. Tháng nào dư thì phần dư đưa vào quỹ đệm để bù những tháng thiếu.

Đang có nợ thẻ tín dụng thì trả nợ nằm ở mục nào?

Khoản trả tối thiểu thuộc nhóm thiết yếu, phần trả thêm để tất toán sớm thuộc nhóm tiết kiệm. Với nợ lãi cao, trả nhanh thường là khoản đầu tư có lợi nhất bạn có.

Kết luận

Không có phương pháp ngân sách nào đúng cho tất cả mọi người. Người mới nên bắt đầu bằng một tháng ghi chép rồi áp 50/30/20, người thích tách mục tiêu dùng sáu chiếc lọ, người ngại theo dõi chọn trả cho mình trước, còn ai đang có mục tiêu gấp thì thử ngân sách số 0. Cách tốt nhất là cách bạn duy trì được. Lưu lại bài viết về lập ngân sách cá nhân để đọc lại khi cần.