Lạm phát là gì? Bản chất tiền tệ, ai được ai mất và cách giữ sức mua

Lạm phát thường được hiểu là “giá cả tăng”, nhưng định nghĩa ấy mới chỉ tả triệu chứng chứ chưa gọi đúng tên căn bệnh. Khi bát phở từ 30 nghìn lên 50 nghìn đồng sau vài năm, câu hỏi đáng đặt ra không phải là phở đắt lên bao nhiêu, mà là đồng tiền trong túi bạn đã yếu đi bao nhiêu.

Lạm phát là gì: hàng đắt lên hay tiền rẻ đi?

Về mặt thống kê, lạm phát là tốc độ tăng của mặt bằng giá chung, thường đo bằng chỉ số giá tiêu dùng CPI, tức giá của một giỏ hàng hóa và dịch vụ đại diện cho chi tiêu của hộ gia đình.

Nhưng nhìn từ phía bên kia của giao dịch, mỗi lần mua bán là một lần đổi tiền lấy hàng. Giá của bát phở tính bằng đồng cũng chính là giá của đồng tính bằng phở. Khi mọi thứ cùng đắt lên, cách giải thích gọn nhất là thứ đứng ở vế còn lại, tức tiền, đã rẻ đi. Đây là điểm xuất phát của trường phái tiền tệ: lạm phát kéo dài và lan rộng không phải chuyện riêng của xăng, gạo hay thịt lợn, mà là chuyện của lượng tiền so với lượng hàng.

Tiền từ đâu ra và vì sao mặt bằng giá đi lên

Sách giáo khoa thường chia nguyên nhân lạm phát thành ba nhóm:

• Cầu kéo: tổng chi tiêu trong nền kinh tế tăng nhanh hơn khả năng sản xuất, người mua tranh nhau một lượng hàng có hạn.
• Chi phí đẩy: giá đầu vào như dầu mỏ, điện, lương tăng đột ngột khiến doanh nghiệp nâng giá bán.
• Tiền tệ: lượng tiền và tín dụng tăng nhanh hơn sản lượng thực.

Ba nhóm này không loại trừ nhau, nhưng chúng không ngang hàng. Một cú sốc giá dầu có thể đẩy CPI lên một lần, rồi thôi. Muốn giá cả tăng đều đặn suốt nhiều năm, phải có dòng tiền liên tục được bơm thêm để người mua tiếp tục trả được giá cao hơn. Trong hệ thống hiện đại, dòng tiền ấy đến từ ngân hàng trung ương và từ việc ngân hàng thương mại tạo tiền qua cho vay. Milton Friedman tóm điều này trong một câu đã trở thành kinh điển, rằng lạm phát luôn luôn và ở mọi nơi là một hiện tượng tiền tệ. Còn hệ quả của nó với người dân có thể nói gọn thế này:

Lạm phát là thứ thuế không cần Quốc hội biểu quyết, và người nghèo thường nộp nó trước tiên.

Ban biên tập

Muốn hiểu sâu hơn lập luận này và chính sách mà Friedman đề xuất, bạn có thể đọc thêm về chủ nghĩa tiền tệ của Milton Friedman.

Hiệu ứng Cantillon: tiền mới không chảy đều cho mọi người

Nếu tiền mới được chia đều cho mọi người cùng một lúc, lạm phát chỉ là phép đổi đơn vị: ai cũng có gấp đôi tiền, giá gấp đôi, không ai giàu hơn ai. Thực tế không như vậy. Richard Cantillon, một chủ ngân hàng gốc Ireland sống ở Pháp, đã nhận ra điều này trong cuốn Essai sur la Nature du Commerce en Général, viết khoảng năm 1730 và xuất bản năm 1755. Ông mô tả tiền mới đi vào qua những kênh cụ thể, và người đứng gần nguồn tiêu nó khi giá còn cũ.

Ngày nay, những người đứng gần nguồn là ngân hàng, doanh nghiệp lớn dễ tiếp cận tín dụng, nhà nước với tư cách người đi vay lớn nhất, và người đã sẵn có tài sản như đất đai, cổ phiếu. Họ nhận tiền trước, mua tài sản trước, rồi giá mới lan dần ra. Người đứng cuối dòng chảy, như người làm công ăn lương cố định, người hưu trí, người gửi tiết kiệm, nhận tiền sau khi giá đã lên.

• Bên được: người vay nợ với lãi suất cố định, chủ tài sản thực, nhà nước có nợ tính bằng nội tệ.
• Bên mất: người giữ tiền mặt, người cho vay, người có thu nhập chậm điều chỉnh.

Lạm phát vì thế là một cơ chế phân phối lại của cải lặng lẽ, không cần qua biểu quyết nào.

Bài học Việt Nam: từ siêu lạm phát đến kỷ luật giá cả

Người Việt từng trải qua bài học đắt giá. Năm 1986, sau cuộc tổng điều chỉnh giá, lương, tiền và việc in tiền để bù chi ngân sách, lạm phát lên tới khoảng 774,7%. Người dân đổ xô tích trữ hàng hóa và vàng. Cơn lạm phát phi mã chỉ dần lắng xuống khi Đổi mới bỏ cơ chế bao cấp, cho giá cả theo thị trường và siết lại việc phát hành tiền.

Mấy chục năm sau, bức tranh khác hẳn. Theo Tổng cục Thống kê, CPI bình quân năm 2024 tăng 3,63%, nằm trong mục tiêu Quốc hội đề ra. Một mức như vậy nghe nhỏ, nhưng vẫn đủ để âm thầm bào mòn khoản tiết kiệm để không.

Lạm phát “nhẹ” bào mòn tài sản ra sao

Hãy xem 100 triệu đồng để trong két sắt, với lạm phát giả định đều 4% mỗi năm. Sức mua thực, quy về giá trị hôm nay, giảm như sau:

Ở mức 3,63% như năm 2024, sau 10 năm sức mua của 100 triệu còn khoảng 70 triệu. Còn nếu bạn gửi tiết kiệm lãi 5% mỗi năm trong khi lạm phát 4%, lãi suất thực chỉ khoảng 0,96%. Khi lạm phát vượt lãi suất, người gửi tiền thực chất đang trả phí để giữ tiền trong ngân hàng.

Những phản biện đáng cân nhắc

Không phải nhà kinh tế nào cũng đồng ý rằng tiền là câu trả lời cho mọi đợt lạm phát. Có ba lập luận đáng nghe:

1. Cú sốc cung là có thật. Giai đoạn 2021 đến 2022, đứt gãy chuỗi cung ứng và giá năng lượng đã đẩy giá lên ở nhiều nước. Điều này đúng, nhưng các nước bơm tiền mạnh nhất trong đại dịch cũng thường chịu lạm phát dai dẳng hơn, cho thấy cú sốc cung cần “nhiên liệu” tiền tệ để kéo dài.
2. Lạm phát thấp và ổn định có ích. Nhiều ngân hàng trung ương nhắm mức khoảng 2% vì sợ giảm phát làm người ta trì hoãn chi tiêu và làm nặng gánh nợ. Nhưng 2% mỗi năm vẫn là sự chuyển giao đều đặn từ người giữ tiền sang người vay nợ.
3. Liên hệ giữa cung tiền và giá không chặt trong ngắn hạn. Sau năm 2008, nhiều nước mở rộng tiền cơ sở mạnh mà CPI không bùng nổ. Thực tế phần lớn tiền mới nằm lại trong dự trữ ngân hàng hoặc chảy vào giá tài sản, chính là điều hiệu ứng Cantillon dự đoán.

Các phản biện này nhắc rằng thời điểm và kênh truyền dẫn quan trọng, nhưng chúng không bác bỏ được kết luận dài hạn: không có lạm phát kéo dài nào mà thiếu tiền mới.

Cách người dân bảo vệ sức mua

Không ai kiểm soát được chính sách tiền tệ, nhưng mỗi người có thể giảm thiệt hại. Một vài nguyên tắc chung:

• Đừng giữ quá nhiều tiền mặt nhàn rỗi lâu dài. Tiền mặt cần cho chi tiêu và dự phòng, không phải nơi cất của cải nhiều năm.
• So lãi suất tiết kiệm với lạm phát, không chỉ nhìn con số danh nghĩa.
• Đầu tư vào năng lực bản thân, vì kỹ năng là tài sản tự điều chỉnh theo giá.
• Phân bổ một phần vào tài sản thực như cổ phiếu doanh nghiệp tốt, bất động sản hoặc kim loại quý. Bài về vai trò của vàng trong danh mục đầu tư phân tích cả điểm mạnh lẫn điểm yếu của lựa chọn quen thuộc này với người Việt.

Đây là kiến thức tham khảo, không phải lời khuyên đầu tư cho từng trường hợp cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Lạm phát cao hay thấp thì tốt hơn?

Lạm phát thấp và dễ dự đoán giúp người dân, doanh nghiệp lập kế hoạch tốt hơn. Lạm phát cao và thất thường làm méo tín hiệu giá, khuyến khích đầu cơ và trừng phạt người tiết kiệm.

Tăng lương có bù được lạm phát không?

Chỉ khi lương tăng nhanh hơn CPI. Thực tế lương thường điều chỉnh chậm hơn giá, nên người làm công hay ở cuối dòng chảy của hiệu ứng Cantillon.

CPI có phản ánh đúng chi phí sống của tôi không?

CPI là giỏ hàng trung bình, còn giỏ hàng của mỗi gia đình khác nhau. Người thuê nhà ở thành phố lớn hay gia đình có con đi học có thể cảm thấy giá tăng nhanh hơn con số chính thức.

Kết luận

Lạm phát không phải hiện tượng thời tiết tự nhiên mà là hệ quả của cách tiền được tạo ra và phân phối. Hiểu bản chất tiền tệ của nó giúp bạn nhìn ra ai được lợi, ai chịu thiệt và vì sao giữ tiền mặt lâu dài là một lựa chọn tốn kém. Lưu lại bài viết về lạm phát và cách giữ sức mua để đọc lại khi cần.