Hayek và vấn đề tri thức: vì sao giá cả là tín hiệu thông tin

Hayek và vấn đề tri thức có thể tóm lại bằng một câu hỏi đời thường: ai biết sáng mai Hà Nội cần bao nhiêu ổ bánh mì? Không bộ nào, không siêu máy tính nào nắm được con số đó, vậy mà hàng nghìn lò bánh vẫn nướng gần đúng lượng cần thiết. Năm 1945, Friedrich Hayek viết một bài báo chỉ dài mười hai trang để giải thích điều kỳ diệu ấy, và nó trở thành một trong những văn bản quan trọng nhất của kinh tế học thế kỷ 20.

Bài báo năm 1945 và bối cảnh của nó

Bài “Sử dụng tri thức trong xã hội” (The Use of Knowledge in Society) đăng trên tạp chí American Economic Review, tập 35, số 4, tháng 9 năm 1945, sau đó được in lại trong tuyển tập Individualism and Economic Order năm 1948. Năm 2011, nhân dịp tạp chí tròn 100 năm, bài viết được chọn vào danh sách 20 bài báo xuất sắc nhất từng đăng trên đó.

Bài báo ra đời giữa một cuộc tranh luận lớn. Năm 1920, Ludwig von Mises, thầy của Hayek, công bố bài “Tính toán kinh tế trong cộng đồng xã hội chủ nghĩa”, khẳng định rằng khi nhà nước sở hữu toàn bộ tư liệu sản xuất thì không còn giá thị trường cho máy móc, nguyên liệu, đất đai, và người lập kế hoạch không có cách nào biết dùng nguồn lực nào là tiết kiệm. Đáp lại, nhà kinh tế Ba Lan Oskar Lange trong hai bài năm 1936 và 1937 đề xuất mô hình xã hội chủ nghĩa thị trường: một ủy ban kế hoạch trung ương đặt giá, quan sát thừa thiếu rồi điều chỉnh dần như một phiên đấu giá mô phỏng. Hayek viết bài 1945 phần lớn để trả lời lập luận này.

Tri thức phân tán: điều mà nhà kế hoạch không thể có

Hayek cho rằng mô hình của Lange sai ngay từ cách đặt vấn đề. Lange và nhiều nhà kinh tế giả định dữ liệu về sở thích, công nghệ và nguồn lực đã có sẵn, chỉ cần giải bài toán. Nhưng trong thực tế, tri thức kinh tế không bao giờ nằm gọn ở một chỗ. Nó tồn tại dưới dạng những mảnh rời rạc, thường mâu thuẫn, nằm trong đầu hàng triệu cá nhân.

Hayek đặc biệt nhấn mạnh loại tri thức mà ông gọi là hiểu biết về những hoàn cảnh cụ thể của thời gian và địa điểm. Đó là việc người chủ xe tải biết chuyến hàng nào sắp chạy rỗng chiều về, người bán vật liệu biết công trình nào sắp cần thép, bà chủ hàng rau biết hôm nay mưa nên khách sẽ mua ít hơn. Những hiểu biết này không thể gom thành báo cáo thống kê, vì khi số liệu được tổng hợp xong thì hoàn cảnh đã thay đổi.

Giá cả là một hệ thống viễn thông

Ví dụ nổi tiếng nhất trong bài là thiếc. Giả sử ở đâu đó trên thế giới xuất hiện một cơ hội mới dùng thiếc, hoặc một mỏ thiếc bị đóng cửa. Người dùng thiếc không cần biết nguyên nhân là gì. Họ chỉ cần thấy giá thiếc tăng, từ đó tiết kiệm thiếc, chuyển sang vật liệu thay thế, còn người khai thác thì tìm cách tăng sản lượng. Chỉ trong ít lâu, cả nền kinh tế điều chỉnh như thể mỗi người đều biết toàn bộ câu chuyện.

Chúng ta phải nhìn hệ thống giá như một cơ chế truyền đạt thông tin nếu muốn hiểu chức năng thực sự của nó.

Friedrich Hayek, The Use of Knowledge in Society, 1945

Hayek viết rằng điều kỳ diệu là trước sự khan hiếm của một nguyên liệu, không cần mệnh lệnh nào, không cần nhiều người biết nguyên nhân, mà hàng vạn người vẫn dùng nó dè sẻn hơn. Giá cả nén vô số thông tin thành một con số, và chỉ truyền đi phần mà mỗi người cần để hành động.

Hệ quả trực tiếp là khi nhà nước ấn định giá thì tín hiệu ấy bị tắt. Trần giá khiến người mua không biết hàng đang khan, sàn giá khiến người bán không biết hàng đang thừa. Người Việt từng trải qua thời giá chỉ đạo và tem phiếu sẽ hiểu ngay điều này, và bài viết về kiểm soát giá, trần giá và sàn giá phân tích chi tiết các hậu quả.

Từ tri thức đến trật tự tự phát

Bài 1945 đặt nền cho ý tưởng lớn hơn mà Hayek theo đuổi suốt đời: trật tự tự phát. Ngôn ngữ, luật tục, thị trường là những trật tự phức tạp hình thành từ hành động của con người nhưng không do ai thiết kế. Từ đó Hayek cảnh báo về cái ông gọi là sự tự phụ của lý trí, niềm tin rằng một nhóm chuyên gia có thể thiết kế lại cả xã hội từ trên xuống.

Lập luận này nằm trong truyền thống rộng hơn của trường phái kinh tế Áo, và Hayek nhận giải Nobel kinh tế năm 1974. Ông áp dụng cùng logic cho cả tiền tệ trong đề xuất phi quốc hữu hóa tiền tệ năm 1976.

Những phản biện đáng cân nhắc

1. Máy tính đã thay đổi bài toán. Paul Cockshott và Allin Cottrell cho rằng năng lực tính toán hiện đại đủ để giải các hệ phương trình kế hoạch khổng lồ. Gần đây, Leigh Phillips và Michal Rozworski chỉ ra rằng các tập đoàn như Walmart hay Amazon đã lập kế hoạch nội bộ ở quy mô cả một nền kinh tế nhỏ. Phía ủng hộ Hayek đáp rằng vấn đề không phải tốc độ tính mà là dữ liệu đầu vào: tri thức ngầm và hoàn cảnh cục bộ không tự chảy vào máy tính, và dữ liệu lớn chủ yếu phản ánh quá khứ. Hơn nữa, các tập đoàn ấy vẫn mua bán theo giá thị trường bên ngoài.
2. Giá cả không phải lúc nào cũng đúng. Giá không phản ánh chi phí ô nhiễm, và thông tin bất cân xứng có thể làm giá truyền tín hiệu sai. Joseph Stiglitz cùng Sanford Grossman còn chỉ ra rằng nếu giá chứa đựng mọi thông tin thì không ai có động lực bỏ công thu thập thông tin. Đây là phê phán xác đáng với phiên bản lý tưởng hóa, nhưng không phủ nhận việc giá vẫn là kênh thông tin tốt nhất mà ta có.
3. Tri thức phân tán không loại trừ vai trò nhà nước. Nhiều nhà kinh tế đồng ý với chẩn đoán của Hayek nhưng cho rằng nhà nước vẫn cần cung cấp hàng hóa công, khung pháp lý và xử lý ngoại ứng. Thực ra Hayek cũng không chủ trương nhà nước tối thiểu tuyệt đối, ông chỉ yêu cầu nhà nước hành động qua quy tắc chung thay vì mệnh lệnh cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Tranh luận tính toán kinh tế xã hội chủ nghĩa là gì?

Đó là cuộc tranh luận khởi đầu từ bài báo năm 1920 của Mises về việc một nền kinh tế không có thị trường tư liệu sản xuất có thể phân bổ nguồn lực hợp lý hay không. Lange, Lerner phía này và Mises, Hayek phía kia là những tên tuổi chính.

Bài báo của Hayek có dễ đọc không?

Khá dễ. Bài ngắn, gần như không có công thức, và bản tiếng Anh có miễn phí trên nhiều thư viện trực tuyến.

Ý tưởng của Hayek có ích gì cho doanh nghiệp?

Có. Nhiều công ty phân quyền cho cấp gần khách hàng nhất vì họ nắm thông tin cục bộ tốt hơn trụ sở chính.

Kết luận

Hayek không cho rằng thị trường hoàn hảo. Ông chỉ ra rằng không ai, kể cả người thông minh nhất, có thể nắm được tri thức mà hàng triệu người cùng sở hữu, và giá cả là cách loài người tìm ra để phối hợp tri thức ấy. Hiểu điều này giúp ta khiêm tốn hơn trước mọi kế hoạch lớn. Lưu lại bài viết về Hayek, tri thức và giá cả để đọc lại khi cần.