Hayek và phi quốc hữu hóa tiền tệ: khi tiền cũng cần cạnh tranh

Phi quốc hữu hóa tiền tệ là đề xuất mà ngay cả nhiều người ngưỡng mộ Friedrich Hayek từng coi là viển vông. Tháng 10/1976, hai năm sau khi nhận giải Nobel kinh tế, ông cho xuất bản một cuốn sách mỏng với lập luận khiến giới ngân hàng trung ương khó chịu: nhà nước không nên độc quyền phát hành tiền. Gần nửa thế kỷ sau, trong thời đại ví điện tử, đồng tiền ổn định và bitcoin, ý tưởng ấy bỗng không còn xa vời như trước.

Bối cảnh: thập niên lạm phát và nỗi tuyệt vọng của Hayek

Giữa thập niên 1970, các nền kinh tế phương Tây chìm trong tình trạng vừa lạm phát cao vừa thất nghiệp, điều mà các mô hình phổ biến thời đó cho là khó xảy ra cùng lúc. Nước Anh, nơi Hayek từng giảng dạy, trải qua lạm phát hai con số. Hayek cho rằng gốc rễ không phải ở sai lầm kỹ thuật của từng thống đốc, mà ở cấu trúc thể chế: một cơ quan độc quyền, chịu áp lực chính trị, sẽ luôn có động cơ làm loãng đồng tiền.

Trong lời giới thiệu cuốn Denationalisation of Money, đề ngày 30/6/1976 tại Salzburg, Hayek thừa nhận ông đi đến đề xuất “có phần gây sửng sốt” này vì tuyệt vọng trước việc tìm một giải pháp khả thi về chính trị để chặn lạm phát. Sách do Viện Các vấn đề Kinh tế (IEA) ở London xuất bản lần đầu tháng 10/1976, bản sửa đổi mở rộng ra năm 1978. Đây là bước phát triển tự nhiên từ quan điểm của ông về vấn đề tri thức và vai trò của giá cả: nếu không ai biết trước lượng tiền “đúng”, hãy để cạnh tranh khám phá ra nó.

Đề xuất cốt lõi: để tiền cạnh tranh như hàng hóa

Ý tưởng của Hayek có thể tóm lại trong ba bước:

1. Bỏ độc quyền phát hành. Ngân hàng tư nhân được phép phát hành đồng tiền mang tên riêng, không neo vào đồng nội tệ.
2. Cạnh tranh bằng uy tín. Mỗi nhà phát hành cam kết giữ sức mua của đồng tiền mình ổn định so với một rổ hàng hóa, và điều chỉnh lượng phát hành để giữ lời hứa.
3. Người dùng tự chọn. Doanh nghiệp và hộ gia đình ký hợp đồng, trả lương, tính giá bằng đồng tiền họ tin nhất. Nhà phát hành làm mất giá tiền sẽ mất khách.

Một chương trong sách mang tên “Sự nhầm lẫn về quy luật Gresham”. Quy luật quen thuộc nói tiền xấu đuổi tiền tốt, nhưng Hayek chỉ ra rằng nó chỉ đúng khi luật pháp ép hai loại tiền phải được chấp nhận theo tỷ giá cố định. Khi tỷ giá tự do, người ta sẽ từ chối nhận tiền xấu, và tiền tốt mới là thứ thắng thế.

Người Việt có trải nghiệm trực tiếp về điều này. Trong những giai đoạn lạm phát cao, người dân tự chuyển sang tích trữ vàng và đô la, định giá nhà đất bằng cây vàng. Đó chính là cạnh tranh tiền tệ tự phát, chỉ khác ở chỗ diễn ra không chính thức và thường bị hạn chế bằng quy định.

Tôi không tin chúng ta sẽ lại có được một đồng tiền tốt chừng nào chưa đưa nó ra khỏi tay chính phủ.

Friedrich Hayek, phỏng vấn năm 1984

Bằng chứng lịch sử: thời kỳ ngân hàng tự do ở Scotland

Người ủng hộ Hayek hay dẫn Scotland thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19 làm ví dụ, đặc biệt sau công trình Free Banking in Britain năm 1984 của Lawrence H. White. Ở đó, không có ngân hàng trung ương, các ngân hàng tư nhân tự phát hành giấy bạc đổi được ra kim loại quý, và chấp nhận giấy bạc của nhau qua hệ thống bù trừ.

Số ngân hàng tăng từ hai lên khoảng 14 vào năm 1750 và 32 vào năm 1769. Theo ước tính của White, tổng thiệt hại cho người giữ giấy bạc do ngân hàng đổ vỡ ở Scotland từ 1695 đến 1841 chỉ khoảng 32.000 bảng, rất nhỏ so với các cuộc khủng hoảng cùng thời ở Anh. Phần lớn ngân hàng Scotland không có hiến chương hoạt động theo chế độ cổ đông chịu trách nhiệm vô hạn, một yếu tố kỷ luật quan trọng.

Dư âm thời hiện đại: từ Hồng Kông đến tiền mã hóa

Ý tưởng của Hayek chưa từng được áp dụng trọn vẹn ở đâu, nhưng những mảnh của nó xuất hiện ở nhiều nơi. Ở Hồng Kông, tiền giấy do ba ngân hàng thương mại phát hành, gồm HSBC, Standard Chartered và Bank of China (Hong Kong), dù trong khuôn khổ cơ chế bảng tiền tệ neo vào đô la Mỹ chứ không phải cạnh tranh tự do.

Tiền mã hóa mở ra một thử nghiệm khác. Bitcoin và các đồng tiền phi tập trung loại bỏ nhà phát hành, điều Hayek không hình dung. Các đồng tiền ổn định do công ty tư nhân phát hành, neo vào đô la, lại gần hơn với một nửa ý tưởng của ông: tư nhân phát hành, nhưng chưa có đơn vị tính toán độc lập. Bản thân Hayek, một nhà tư tưởng của trường phái kinh tế Áo, có lẽ sẽ quan tâm nhiều nhất đến câu hỏi đồng tiền nào giữ được sức mua ổn định, chứ không phải công nghệ đằng sau.

Những phản biện đáng cân nhắc

• Hiệu ứng mạng lưới: Tiền có giá trị vì người khác dùng. Một nền kinh tế với hàng chục đồng tiền khiến mọi giao dịch phải quy đổi, tốn chi phí. Thị trường có thể hội tụ về vài đồng tiền, nhưng quá trình chuyển đổi có thể rất lộn xộn. Hayek đáp rằng cạnh tranh sẽ tự thu hẹp còn vài thương hiệu mạnh, giống thẻ thanh toán hay hệ điều hành.
• Ví dụ Scotland bị tranh cãi: Murray Rothbard, cũng thuộc trường phái Áo, cho rằng các ngân hàng Scotland không thực sự tự do vì phụ thuộc vào thanh khoản từ London và đã cùng ngừng đổi kim loại quý năm 1797. Phê phán này đáng nghe, dù nó nhắm vào mức độ “tự do” chứ không chứng minh hệ thống kém ổn định hơn.
• Ai cứu khi khủng hoảng: Thiếu người cho vay cuối cùng, một cơn hoảng loạn có thể lan rộng. Người ủng hộ chỉ ra rằng chính sự bảo lãnh ngầm của nhà nước mới khuyến khích ngân hàng mạo hiểm, nhưng một xã hội đã quen với lưới an toàn khó chấp nhận rủi ro đổ vỡ thật.

Đánh giá công bằng: đề xuất của Hayek mạnh nhất ở vai trò phép thử. Nó buộc ta hỏi vì sao độc quyền tiền tệ, thứ ta không chấp nhận ở bất kỳ ngành nào khác, lại được coi là hiển nhiên.

Câu hỏi thường gặp

Hayek có muốn xóa bỏ đồng tiền quốc gia không?

Không. Ông đề xuất cho đồng tiền tư nhân cạnh tranh song song với đồng tiền của nhà nước. Nếu đồng tiền quốc gia giữ giá tốt, nó vẫn có thể thắng.

Ở Việt Nam, doanh nghiệp có được phát hành tiền riêng không?

Không. Ngân hàng Nhà nước là cơ quan duy nhất phát hành tiền, và đồng Việt Nam là phương tiện thanh toán hợp pháp. Các điểm thưởng hay phiếu quà tặng chỉ là công cụ khuyến mại, không phải tiền.

Bitcoin có phải là hiện thực hóa ý tưởng của Hayek không?

Chỉ một phần. Bitcoin hiện thực hóa tiền tệ ngoài nhà nước, nhưng Hayek muốn sức mua ổn định, còn bitcoin có giá biến động rất mạnh.

Kết luận

Phi quốc hữu hóa tiền tệ chưa trở thành chính sách ở đâu, nhưng nó đã thay đổi cách ta đặt câu hỏi về tiền. Thay vì hỏi ngân hàng trung ương nên in bao nhiêu, Hayek hỏi ai nên có quyền in. Lưu lại bài viết về Hayek và phi quốc hữu hóa tiền tệ để đọc lại khi cần.