Lương tối thiểu: bằng chứng hai phía từ Card và Krueger đến hôm nay

Lương tối thiểu có giúp người lao động nghèo, hay lặng lẽ đẩy chính họ ra khỏi việc làm? Ba mươi năm trước, sách giáo khoa trả lời gần như đồng thanh: giá lao động bị ép lên thì lượng lao động được thuê phải giảm. Rồi năm 1994, một nghiên cứu về các cửa hàng thức ăn nhanh ở hai tiểu bang Mỹ làm lung lay sự đồng thuận ấy, và cuộc tranh luận chưa bao giờ lắng xuống kể từ đó.

Lập luận kinh điển: lương tối thiểu là một sàn giá

Trong mô hình cung cầu cạnh tranh, lương tối thiểu là một sàn giá đặt trên thị trường lao động. Nếu sàn cao hơn mức lương cân bằng của một nhóm lao động, người sử dụng lao động sẽ thuê ít người hơn, cắt giờ làm, giảm đào tạo hoặc thay người bằng máy. Logic này giống hệt cách sàn giá gây dư thừa trên thị trường hàng hoá, được phân tích trong bài về kiểm soát giá, trần giá và sàn giá. Ở đây, “hàng dư thừa” là con người không tìm được việc.

Những người dễ bị tổn thương nhất là lao động trẻ, ít kinh nghiệm, kỹ năng thấp, tức đúng nhóm mà chính sách muốn bảo vệ. Công việc lương thấp đầu đời là nơi học kỹ năng để bước lên bậc cao hơn. Mất nấc thang đầu tiên, thiệt hại có thể kéo dài cả sự nghiệp.

Card và Krueger 1994: cú sốc với giới kinh tế học

Ngày 1 tháng 4 năm 1992, New Jersey nâng lương tối thiểu từ 4,25 lên 5,05 USD mỗi giờ, trong khi Pennsylvania láng giềng giữ nguyên 4,25 USD. David Card và Alan Krueger khảo sát 410 cửa hàng thức ăn nhanh ở hai bên ranh giới trước và sau thay đổi, coi Pennsylvania như nhóm đối chứng. Kết quả công bố trên American Economic Review năm 1994: việc làm ở New Jersey không giảm, thậm chí tăng tương đối so với Pennsylvania.

Phương pháp so sánh hai vùng tương tự trước và sau một cú sốc chính sách, gọi là thí nghiệm tự nhiên, đã thay đổi cách làm kinh tế học thực nghiệm. Năm 2021, David Card được trao giải Nobel kinh tế, chia sẻ cùng Joshua Angrist và Guido Imbens, một phần nhờ những công trình như thế.

Phản bác và phản bác của phản bác

Nghiên cứu này lập tức bị chất vấn. David Neumark và William Wascher (bản làm việc NBER năm 1995) dùng sổ lương thực tế của khoảng 230 cửa hàng thay cho khảo sát qua điện thoại. Họ thấy việc làm ở New Jersey giảm khoảng 4,6% so với Pennsylvania, và chỉ ra rằng dữ liệu khảo sát của Card và Krueger dao động bất thường. Card và Krueger đáp lại trên American Economic Review năm 2000 bằng dữ liệu bảng lương của Cục Thống kê Lao động Mỹ, vẫn không thấy tác động tiêu cực đáng kể.

Các nghiên cứu sau tiếp tục chia rẽ:

• Seattle. Nhóm nghiên cứu của Đại học Washington (Jardim và cộng sự, 2017) thấy khi lương tối thiểu lên 13 USD năm 2016, số giờ làm của lao động lương thấp giảm khoảng 9% trong khi lương giờ chỉ tăng khoảng 3%, nên tổng thu nhập bình quân giảm. Nhóm của Đại học California, Berkeley thì không thấy mất việc trong ngành ăn uống.
• Nghiên cứu “đếm bậc lương”. Doruk Cengiz, Arindrajit Dube, Attila Lindner và Ben Zipperer (Quarterly Journal of Economics, 2019) xem xét 138 lần tăng lương tối thiểu cấp tiểu bang giai đoạn 1979 đến 2016. Số việc làm lương thấp gần như không đổi trong năm năm sau đó.
• Dự báo cho mức tăng lớn. Năm 2019, Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ (CBO) ước tính nâng lương tối thiểu liên bang lên 15 USD vào năm 2025 sẽ tăng lương cho ít nhất 17 triệu người và đưa 1,3 triệu người thoát nghèo, nhưng với ước tính trung vị làm mất 1,3 triệu việc làm, trong khoảng từ gần 0 đến 3,7 triệu.

Điểm đồng thuận đang dần hình thành là: mức tăng vừa phải, so với mặt bằng lương địa phương, thường có tác động việc làm nhỏ. Mức tăng lớn, nhất là ở vùng lương thấp, mang rủi ro lớn hơn nhiều. Liều lượng quyết định.

Lương tối thiểu vùng ở Việt Nam và một phép tính nhỏ

Việt Nam áp dụng lương tối thiểu theo bốn vùng, phản ánh khác biệt chi phí sinh hoạt giữa đô thị lớn và nông thôn. Theo Nghị định 293/2025/NĐ-CP, từ ngày 1/1/2026 mức tháng là 5.310.000 đồng ở vùng I, 4.730.000 đồng ở vùng II, 4.140.000 đồng ở vùng III và 3.700.000 đồng ở vùng IV. Mức giờ ở vùng I là 25.500 đồng. Python cho thấy mức tăng so với Nghị định 74/2024/NĐ-CP dao động từ 7,06% đến 7,26%, bình quân khoảng 7,2%.

Với một xưởng nhỏ ở vùng I có 20 lao động hưởng đúng mức sàn, mức tăng 350.000 đồng mỗi người mỗi tháng cộng lại thành 84 triệu đồng một năm, chưa tính các khoản đóng bảo hiểm tính trên lương. Doanh nghiệp có thể tăng giá, giảm lợi nhuận, tăng năng suất, hoặc cắt giờ làm. Lựa chọn nào phụ thuộc biên lợi nhuận và dòng tiền, chủ đề của bài quản lý dòng tiền cho doanh nghiệp nhỏ.

Bảng trên mô phỏng mức tăng 7,06% của vùng I cho 1.000 lao động với các giả định độ co giãn khác nhau. Ngay cả khi tổng quỹ lương tăng, những người mất việc không chia phần lợi ích ấy. Câu hỏi đạo đức của chính sách nằm chính ở nhóm nhỏ đó.

Phản biện từ phía ủng hộ lương tối thiểu

Phía ủng hộ có những lập luận nghiêm túc không nên gạt đi.

• Độc quyền mua lao động. Khi một vài doanh nghiệp lớn chi phối thị trường lao động địa phương, họ có thể trả thấp hơn giá trị lao động tạo ra. Khi đó, một mức sàn vừa phải có thể vừa tăng lương vừa tăng việc làm. Đánh giá: hợp lý ở nơi ít người tuyển dụng, kém thuyết phục ở các khu công nghiệp đông doanh nghiệp cạnh tranh nhau.
• Doanh nghiệp điều chỉnh bằng kênh khác. Thay vì sa thải, họ tăng giá nhẹ, giảm tỷ lệ nghỉ việc, cải tiến quy trình. Đúng, nhưng giá cao hơn lại rơi một phần lên người tiêu dùng thu nhập thấp.
• Thương lượng cá nhân bất cân xứng. Người lao động phổ thông yếu thế khi đàm phán. Phản biện này có cơ sở, nhưng công cụ hiệu quả hơn có thể là cạnh tranh giữa các nhà tuyển dụng và tín dụng thuế cho người có thu nhập thấp.

Có công cụ nào tốt hơn?

Từ góc nhìn thị trường tự do, vấn đề của lương tối thiểu là nó bắt người sử dụng lao động gánh toàn bộ chi phí của một mục tiêu xã hội, và đánh thuế ngầm vào việc thuê người kỹ năng thấp. Các phương án thay thế thường được đề xuất gồm tín dụng thuế cho thu nhập lao động, trợ cấp tiền mặt có mục tiêu, và ý tưởng thuế thu nhập âm mà Milton Friedman đề xuất. Chúng phân bổ chi phí rộng hơn qua ngân sách, đồng thời không khiến việc thuê thêm một người trở nên đắt đỏ.

Câu hỏi đúng về lương tối thiểu không phải là có hay không, mà là bao nhiêu, ở đâu, và ai trả giá cho phần vượt quá năng suất.

Ban biên tập

Câu hỏi thường gặp

Nghiên cứu Card và Krueger có chứng minh lương tối thiểu không gây mất việc?

Không hẳn. Nó cho thấy một mức tăng cụ thể ở một ngành cụ thể không làm giảm việc làm rõ rệt. Kết quả không tự động áp dụng cho mức tăng lớn hơn hay thị trường khác.

Lương tối thiểu vùng ở Việt Nam áp dụng cho ai?

Mức sàn áp dụng cho người lao động làm việc theo hợp đồng lao động, được chia theo bốn vùng tuỳ địa bàn hoạt động của doanh nghiệp. Mức cụ thể do Chính phủ ban hành bằng nghị định và được điều chỉnh định kỳ.

Vì sao các nhà kinh tế vẫn bất đồng sau hàng chục năm?

Vì tác động thường nhỏ so với nhiễu thống kê, phụ thuộc mức tăng và thị trường, và khó tìm nhóm đối chứng hoàn hảo. Khác biệt về dữ liệu và phương pháp dễ dẫn tới kết luận trái ngược.

Kết luận

Bằng chứng không ủng hộ cả hai khẩu hiệu cực đoan. Lương tối thiểu không phải liều thuốc vô hại, cũng không chắc là cỗ máy huỷ việc làm ở mọi mức. Liều lượng mới là điều quyết định, và những người dễ bị loại khỏi thị trường đáng được quan tâm nhiều nhất. Lưu lại bài viết về tranh luận lương tối thiểu để đọc lại khi cần.