Kiểm soát giá: vì sao trần giá và sàn giá thường phản tác dụng

Kiểm soát giá từng là một phần ký ức của nhiều gia đình Việt Nam: cuốn sổ gạo, tấm tem phiếu, hàng người xếp từ tờ mờ sáng trước cửa hàng mậu dịch. Giá ghi trên quầy rất rẻ, nhưng cái rẻ ấy chỉ có nghĩa khi trên quầy còn hàng. Từ Washington năm 1971 đến San Francisco thập niên 1990, mỗi lần nhà nước ấn định giá thay thị trường, các hệ quả giống nhau lại xuất hiện.

Trần giá và sàn giá: hai công cụ, một logic

Trần giá là mức giá tối đa được phép bán, thường đặt ra để bảo vệ người mua: tiền thuê nhà, xăng dầu, lương thực, thuốc men. Sàn giá là mức giá tối thiểu, thường để bảo vệ người bán: giá thu mua nông sản, và với thị trường lao động thì chính là lương tối thiểu. Cả hai chỉ có tác dụng khi chúng được đặt khác mức giá cân bằng.

Vấn đề nằm ở chỗ giá không chỉ là con số trên hoá đơn. Như Hayek đã chỉ ra, giá là kênh truyền thông tin về độ khan hiếm, cho người sản xuất biết nên làm thêm gì và người tiêu dùng biết nên tiết kiệm gì. Ai muốn đi sâu hơn có thể đọc bài về Hayek và vai trò của giá cả như tín hiệu tri thức. Khi giá bị “đóng băng”, tín hiệu bị tắt, nhưng sự khan hiếm thì vẫn còn đó.

Một thị trường thuê nhà giả định

Để thấy cơ chế, hãy xét một thành phố giả định. Cầu căn hộ cho thuê là Qd = 10.000 − 1.000 × P, cung là Qs = 2.000 × P − 2.000, với P tính bằng triệu đồng mỗi tháng. Kết quả dưới đây được tính bằng python.

Trần giá 3 triệu đồng tạo ra thiếu hụt 3.000 căn. Số căn thực sự được cho thuê giảm từ 6.000 xuống 4.000, tức 2.000 hộ từng có nhà nay không có. Điều trớ trêu nằm ở dòng cuối: với chỉ 4.000 căn, người thuê sẵn lòng trả tới 6 triệu đồng, cao hơn cả giá tự do. Khoảng chênh 3 triệu đồng không biến mất mà chuyển thành “phí giữ chỗ”, tiền trao tay, quan hệ quen biết, hoặc thời gian chờ đợi. Đó chính là chợ đen dưới mọi hình thức.

Áp dụng cùng mô hình cho một mặt hàng bị đặt sàn giá ở mức 5 thay vì 4, ta có điều ngược lại: người bán muốn cung 8.000 đơn vị nhưng người mua chỉ cần 5.000, dư thừa 3.000 đơn vị. Ai đó, thường là ngân sách, phải mua phần dư hoặc để nó tồn kho.

Bài học từ lịch sử: Mỹ thời Nixon và Việt Nam thời bao cấp

Ngày 15 tháng 8 năm 1971, Tổng thống Richard Nixon tuyên bố đóng băng tiền lương và giá cả trong 90 ngày. Lạm phát tạm lắng lúc đầu. Nhưng các giai đoạn kiểm soát kế tiếp kéo dài, tới tháng 6 năm 1973 lại có một đợt đóng băng thứ hai giữa lúc thiếu hụt hàng hoá đã xuất hiện. Toàn bộ bộ máy kiểm soát bị dỡ bỏ vào tháng 4 năm 1974, và đến khi Nixon từ chức vào tháng 8 năm đó, lạm phát đã vượt 12%.

Việt Nam trải qua phiên bản quy mô lớn hơn nhiều. Trong cơ chế kế hoạch hoá tập trung, nhà nước định giá phần lớn hàng hoá, phân phối qua tem phiếu, còn ngân sách thiếu hụt được bù bằng phát hành tiền. Kết quả là hai mức giá song song: giá cung cấp rẻ nhưng không đủ hàng, và giá thị trường tự do cao gấp nhiều lần. Tháng 9 năm 1985, cuộc tổng điều chỉnh giá, lương, tiền theo Nghị quyết Trung ương 8 khoá V được triển khai, với đợt đổi tiền ngày 14/9/1985 theo tỷ lệ 10 đồng cũ lấy 1 đồng mới. Theo Tạp chí Công Thương, cuộc điều chỉnh được đánh giá là thất bại: tiền phát hành tăng mạnh để trả lương và bù bội chi, lạm phát năm 1986 lên mức ba chữ số. Đó cũng là một lực đẩy cho Đổi Mới từ cuối năm 1986, mở đường trả lại quyền tự chủ cho nông dân và doanh nghiệp, như phân tích trong bài về quyền sở hữu tư nhân và thịnh vượng.

Bài học then chốt: kiểm soát giá không chữa được lạm phát nếu nguồn gốc là in tiền. Nó chỉ giấu nhiệt kế đi, còn cơn sốt vẫn tiếp diễn. Vì sao lượng tiền tăng nhanh lại đẩy mọi mức giá lên được giải thích trong bài lạm phát là gì.

Kiểm soát tiền thuê nhà: bằng chứng hiện đại

Kiểm soát tiền thuê là dạng trần giá được nghiên cứu nhiều nhất. Rebecca Diamond, Tim McQuade và Franklin Qian, trong bài đăng trên American Economic Review năm 2019, khai thác một thay đổi luật năm 1994 mở rộng kiểm soát tiền thuê ở San Francisco. Họ thấy người thuê được bảo vệ ở lại địa chỉ cũ nhiều hơn khoảng 20%, ít bị đẩy ra khỏi thành phố. Đó là lợi ích có thật. Nhưng chủ nhà chịu kiểm soát đã cắt giảm 15% nguồn cung cho thuê, chủ yếu bằng cách bán căn hộ cho người mua để ở hoặc tái phát triển toà nhà. Nguồn cung thuê ít đi, về lâu dài giá thuê trên thị trường bị đẩy lên, và chính những người thuê đến sau gánh chi phí.

Góc nhìn khác: khi nào kiểm soát giá có lý do

• Thị trường có thể bị chi phối bởi sức mạnh độc quyền. Khi một bên nắm quyền định giá, như doanh nghiệp điện nước duy nhất, giới hạn giá có thể làm tăng sản lượng thay vì giảm. Về lý thuyết, điều này đúng. Tuy vậy, cách chữa tận gốc thường là gỡ rào cản gia nhập, còn điều tiết giá chỉ nên dành cho độc quyền tự nhiên thực sự.
• Trong khủng hoảng, giá vọt có thể bị xem là trục lợi. Sau thiên tai, nhiều người cho rằng để giá nước sạch tăng gấp năm là bất công. Nhưng giá cao chính là thứ kéo hàng từ nơi khác tới nhanh nhất, nên hỗ trợ trực tiếp cho người nghèo thường hiệu quả hơn cấm tăng giá.
• Ổn định ngắn hạn có giá trị. Người thuê nhà không thể chuyển chỗ ở mỗi tháng, và nghiên cứu San Francisco cho thấy họ được lợi rõ. Phe thị trường tự do đáp lại rằng mục tiêu đó đạt được rẻ hơn bằng trợ cấp tiền thuê có mục tiêu và nới quy hoạch để xây thêm nhà.

Việt Nam hôm nay: từ định giá sang bình ổn giá

Việt Nam đã đi một chặng dài từ thời tem phiếu. Luật Giá số 16/2023/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, giữ công cụ bình ổn giá cho 9 nhóm mặt hàng như xăng dầu thành phẩm, khí hoá lỏng, sữa cho trẻ dưới 6 tuổi, thóc và gạo tẻ, phân bón, thức ăn chăn nuôi. Luật cũng liệt kê các hàng hoá, dịch vụ do Nhà nước định giá, trong đó có hình thức khung giá, giá tối đa và giá tối thiểu. Việc điều hành giá xăng dầu theo kỳ là ví dụ quen thuộc nhất.

Câu hỏi chính sách giờ là kiểm soát ít đến đâu và minh bạch tới mức nào.

Trong nhiều trường hợp, kiểm soát tiền thuê nhà dường như là kỹ thuật hiệu quả nhất từng biết để phá huỷ một thành phố, chỉ trừ ném bom.

Assar Lindbeck, The Political Economy of the New Left, 1971

Câu hỏi thường gặp

Trần giá có bao giờ hữu ích không?

Có thể, trong thời gian rất ngắn hoặc với độc quyền tự nhiên được điều tiết minh bạch. Nhưng khi kéo dài, trần giá gần như luôn dẫn tới thiếu hụt, xuống cấp chất lượng và giao dịch ngầm.

Vì sao chợ đen xuất hiện khi giá bị kiểm soát?

Vì lượng hàng ít hơn lượng người muốn mua ở giá quy định, nên người mua sẵn lòng trả thêm ngoài sổ sách. Giá ngầm có thể còn cao hơn giá tự do, như ví dụ thị trường thuê nhà ở trên.

Có cách nào giúp người thu nhập thấp mà không cần kiểm soát giá?

Có. Trợ cấp tiền mặt hoặc phiếu hỗ trợ có mục tiêu giúp người cần mà không làm méo tín hiệu giá, còn nới quy định xây dựng giúp tăng nguồn cung nhà ở.

Kết luận

Kiểm soát giá hứa hẹn sự công bằng nhưng thường mang lại thiếu hụt và chợ đen, như lịch sử Mỹ năm 1971 và Việt Nam thời bao cấp cho thấy. Lợi ích là có thật với một nhóm người, song chi phí lớn hơn và rơi vào những người khó lên tiếng nhất. Lưu lại bài viết về kiểm soát giá, trần giá và sàn giá để đọc lại khi cần.