Quyền sở hữu tư nhân và thịnh vượng: từ đồng cỏ chung đến khoán 10

Quyền sở hữu tư nhân nghe như một khái niệm pháp lý khô khan, cho đến khi bạn nhìn vào cánh đồng lúa Việt Nam cuối thập niên 1980. Cùng đất ấy, cùng người nông dân ấy, cùng giống lúa ấy, nhưng chỉ vài năm sau khi hộ gia đình được giao ruộng dài hạn, một đất nước nhiều năm phải nhập gạo đã bắt đầu xuất khẩu gạo. Thứ duy nhất thay đổi là câu trả lời cho câu hỏi: thành quả trên mảnh ruộng này thuộc về ai?

Từ hợp tác xã đến hộ gia đình: bài học khoán 10

Trong mô hình hợp tác xã nông nghiệp kiểu cũ, ruộng đất làm chung, công điểm chia chung. Người chăm chỉ và người lười nhận gần như nhau, nên ít ai có động lực bỏ thêm công sức. Bước nới lỏng đầu tiên là Chỉ thị 100 của Ban Bí thư ngày 13 tháng 1 năm 1981, cho khoán sản phẩm đến nhóm và người lao động. Năng suất ở nhiều nơi tăng lên, nhưng hợp đồng khoán ngắn hạn, phần lớn khâu sản xuất vẫn do hợp tác xã nắm.

Bước ngoặt thật sự là Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị ngày 5 tháng 4 năm 1988, quen gọi là khoán 10. Hộ xã viên được thừa nhận là đơn vị kinh tế tự chủ, được nhận ruộng khoán ổn định khoảng 15 năm, tự quyết định đầu tư, sản xuất và phần lớn sản phẩm làm ra. Chỉ một năm sau, năm 1989, Việt Nam xuất khẩu được hơn một triệu tấn gạo, mở đầu hành trình trở thành một trong những nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, câu chuyện gắn chặt với lợi thế so sánh và thương mại tự do.

Cần nói rõ, ở Việt Nam đất đai thuộc sở hữu toàn dân, người dân có quyền sử dụng chứ không phải quyền sở hữu đất theo nghĩa đầy đủ. Nhưng chính câu chuyện này cho thấy chỉ cần mở rộng dần các quyền gắn với đất, từ quyền hưởng thành quả đến quyền chuyển nhượng, thừa kế, động lực sản xuất đã thay đổi hẳn.

Bi kịch của mảnh đất công

Năm 1833, nhà kinh tế người Anh William Forster Lloyd mô tả một bãi chăn thả chung mà mọi người đều được thả bò. Mỗi người chăn nuôi hưởng trọn lợi ích khi thêm một con bò, nhưng thiệt hại do cỏ cạn kiệt thì chia đều cho tất cả. Kết quả là ai cũng thả thêm, và bãi cỏ bị tàn phá. Năm 1968, nhà sinh thái học Garrett Hardin phát triển ý tưởng này trong bài “Bi kịch của mảnh đất công” (The Tragedy of the Commons) đăng trên tạp chí Science.

Tự do trong một mảnh đất công đem lại tàn lụi cho tất cả.

Garrett Hardin, The Tragedy of the Commons, tạp chí Science, 1968

Bạn có thể thấy logic ấy ở nhiều nơi: bãi biển công cộng đầy rác, nguồn cá ven bờ bị đánh bắt cạn kiệt, ngõ chung không ai quét. Khi không ai chịu trách nhiệm và không ai được hưởng trọn thành quả của việc giữ gìn, tài nguyên sẽ bị khai thác quá mức.

Vì sao quyền sở hữu tạo ra thịnh vượng

Quyền sở hữu rõ ràng làm được ít nhất bốn việc mà không mệnh lệnh nào thay thế được:

• Khuyến khích đầu tư dài hạn. Không ai trồng cây lâu năm, đào mương hay xây nhà kiên cố trên mảnh đất có thể bị lấy lại bất cứ lúc nào.
• Gắn trách nhiệm với hậu quả. Chủ sở hữu chịu thiệt nếu khai thác kiệt quệ tài sản của mình, nên có động lực giữ gìn.
• Cho phép trao đổi. Tài sản có thể chuyển sang tay người dùng nó hiệu quả hơn, và giá mua bán phản ánh giá trị của nó.
• Biến tài sản thành vốn. Tài sản có giấy tờ hợp pháp có thể dùng làm tài sản bảo đảm để vay, một trong những nguồn vốn khởi nghiệp quen thuộc của người Việt.

Đây là một trụ cột của tư tưởng thị trường tự do: thị trường không thể hoạt động nếu không rõ ai được bán cái gì.

Hernando de Soto và bí ẩn của vốn

Nhà kinh tế Peru Hernando de Soto lập Viện Tự do và Dân chủ ở Lima năm 1981 và nổi tiếng với hai cuốn sách: Con đường khác (El Otro Sendero, 1986) và Bí ẩn của vốn (The Mystery of Capital, 2000), với phụ đề “Vì sao chủ nghĩa tư bản thành công ở phương Tây và thất bại ở mọi nơi khác”.

Luận điểm của de Soto là người nghèo ở các nước đang phát triển không hề thiếu tài sản. Họ có nhà, có đất, có cửa hàng, nhưng phần lớn nằm ngoài hệ thống pháp lý chính thức. Ông gọi đó là “vốn chết”: tài sản không thể thế chấp, khó bán cho người lạ, không thể dùng để mở rộng kinh doanh. Theo ông, điều làm nên sự khác biệt của các nước giàu là một hệ thống đăng ký tài sản giúp biến nhà cửa, ruộng đất thành vốn sống.

Những phản biện và giới hạn đáng cân nhắc

1. Ostrom: đất công không nhất thiết là bi kịch. Elinor Ostrom, người phụ nữ đầu tiên nhận giải Nobel kinh tế năm 2009, nghiên cứu nhiều cộng đồng tự quản lý tài nguyên chung thành công qua nhiều thế kỷ, chẳng hạn một cộng đồng nông dân vùng núi Alps ở Thụy Sĩ quản lý đồng cỏ chung từ năm 1517. Chính Hardin về sau cũng nói lẽ ra nên gọi bài báo là bi kịch của mảnh đất công không được quản lý. Phản biện này rất quan trọng: lời giải không nhất thiết là tư nhân hóa hay quốc hữu hóa, mà có thể là luật lệ cộng đồng rõ ràng. Điểm chung là ở mọi lời giải đều phải có quyền và trách nhiệm được xác định.
2. Cấp giấy tờ không phải phép màu. Christopher Woodruff cho rằng de Soto đánh giá quá cao giá trị mà việc cấp sổ đỏ có thể giải phóng. Nghiên cứu của Sebastian Galiani và Ernesto Schargrodsky ở Argentina cho thấy cấp giấy tờ chỉ cải thiện khả năng vay vốn ở mức khiêm tốn, dù hộ gia đình đầu tư vào nhà cửa và con cái học hành nhiều hơn. Bài học là giấy tờ cần đi kèm tòa án đáng tin, thị trường tín dụng và pháp quyền.
3. Câu hỏi về công bằng. Người phê phán nhắc rằng phân bổ ban đầu của tài sản có thể đến từ bất công lịch sử, và quyền sở hữu có thể củng cố bất bình đẳng. Đây là lo ngại chính đáng. Câu trả lời của phía ủng hộ thị trường là quyền sở hữu yếu thường gây thiệt hại nặng nhất cho chính người nghèo, những người không có quan hệ để tự bảo vệ tài sản của mình.

Câu hỏi thường gặp

Khoán 10 khác khoán 100 ở điểm nào?

Khoán 100 năm 1981 khoán sản phẩm đến nhóm và người lao động nhưng hợp tác xã vẫn giữ vai trò chính. Khoán 10 năm 1988 thừa nhận hộ là đơn vị kinh tế tự chủ và giao ruộng ổn định khoảng 15 năm.

Quyền sở hữu có nghĩa là nhà nước không được can thiệp?

Không. Quyền sở hữu cần nhà nước bảo vệ qua luật pháp, đăng ký và tòa án. Vấn đề là nhà nước bảo vệ quyền ấy một cách ổn định thay vì tùy tiện thay đổi.

Bi kịch mảnh đất công có còn đúng ngày nay?

Có, đặc biệt với nguồn cá đại dương và không khí. Nhưng nghiên cứu của Ostrom cho thấy cộng đồng có thể tự tránh được bi kịch nếu có luật lệ phù hợp.

Kết luận

Từ đồng cỏ nước Anh thế kỷ 19 đến cánh đồng lúa Việt Nam năm 1988, bài học lặp lại: con người chăm chút những gì họ được hưởng thành quả và chịu trách nhiệm. Quyền sở hữu rõ ràng, ổn định và được pháp luật bảo vệ không giải quyết mọi vấn đề, nhưng là nền móng mà thiếu nó thì thịnh vượng khó bền vững. Lưu lại bài viết về quyền sở hữu tư nhân và thịnh vượng để đọc lại khi cần.