Thương mại tự do và lợi thế so sánh: Ricardo, thuế quan và Việt Nam

Thương mại tự do nằm ngay trong chiếc điện thoại bạn đang cầm: linh kiện từ nhiều nước, lắp ráp ở Bắc Ninh hay Thái Nguyên, rồi bán khắp thế giới. Vậy mà mỗi khi kinh tế khó khăn, lời kêu gọi dựng hàng rào thuế quan để “bảo vệ hàng nội” lại vang lên. Để thấy vì sao giới kinh tế học hiếm khi đồng thuận đến thế về một chủ đề, hãy quay lại một ý tưởng hơn hai trăm năm tuổi.

Từ lợi thế tuyệt đối đến lợi thế so sánh

Năm 1776, trong Của cải của các dân tộc, Adam Smith lập luận rằng một quốc gia nên mua từ nước ngoài những gì nước ngoài làm rẻ hơn, giống như một gia đình không tự may giày khi thợ giày làm tốt hơn. Ông viết:

Châm ngôn của mọi người chủ gia đình khôn ngoan là không bao giờ cố tự làm ở nhà thứ gì mà làm ra tốn kém hơn đi mua.

Adam Smith, Của cải của các dân tộc, 1776

Đó là lợi thế tuyệt đối. Nhưng nếu một nước giỏi hơn ở mọi thứ thì sao, nó còn cần buôn bán không? Bốn mươi mốt năm sau, David Ricardo trả lời câu hỏi này trong Các nguyên lý của kinh tế chính trị và thuế khóa năm 1817, và câu trả lời của ông trái với trực giác đến mức đến nay vẫn thường bị hiểu sai. Tư tưởng nền tảng của Smith được phân tích kỹ hơn trong bài về Adam Smith và bàn tay vô hình.

Rượu vang và vải: phép tính của Ricardo

Ricardo giả định một đơn vị vải ở Anh cần 100 người lao động trong một năm, một đơn vị rượu vang cần 120 người. Ở Bồ Đào Nha, các con số lần lượt là 90 và 80. Bồ Đào Nha giỏi hơn ở cả hai mặt hàng.

Điều quyết định không phải ai làm nhanh hơn, mà là mỗi bên phải từ bỏ bao nhiêu thứ khác. Để làm một đơn vị rượu, Anh phải hy sinh 1,2 đơn vị vải, còn Bồ Đào Nha chỉ hy sinh khoảng 0,89. Vậy Bồ Đào Nha có lợi thế so sánh ở rượu, Anh có lợi thế so sánh ở vải.

Khi mỗi nước tự cung tự cấp, hai nước làm được 2 đơn vị vải và 2 đơn vị rượu. Nếu Anh dồn cả 220 lao động vào vải, họ làm được 2,2 đơn vị. Nếu Bồ Đào Nha dồn 170 lao động vào rượu, họ làm được 2,125 đơn vị. Cùng số người, tổng sản lượng tăng ở cả hai mặt hàng, và trao đổi giúp mỗi bên chia phần lợi thêm này.

Ví dụ đời thường cũng vậy: một bác sĩ có thể gõ máy nhanh hơn thư ký, nhưng mỗi giờ bác sĩ ngồi gõ là một giờ không khám bệnh. Thuê thư ký là lựa chọn hợp lý dù bác sĩ giỏi hơn ở cả hai việc.

Thuế quan: ai thực sự trả tiền?

Thuế nhập khẩu thường được giới thiệu như khoản tiền người nước ngoài phải nộp. Thực tế, thuế quan do nhà nhập khẩu trong nước nộp cho hải quan, và phần lớn được chuyển vào giá bán. Một món hàng giá 400 nghìn đồng chịu thuế 25% sẽ có giá vốn 500 nghìn trước cả khi cộng lợi nhuận của nhà bán lẻ.

Bằng chứng gần đây khá rõ. Nghiên cứu của Mary Amiti, Stephen Redding và David Weinstein năm 2019 về các đợt tăng thuế của Mỹ năm 2018 cho thấy thuế được chuyển gần như toàn bộ vào giá mà người mua trong nước phải trả. Doanh nghiệp dùng thép, linh kiện nhập khẩu làm đầu vào cũng chịu chi phí cao hơn, nên chính các nhà xuất khẩu trong nước bị yếu đi. Gánh nặng thực sự của thuế phụ thuộc vào độ co giãn cung cầu, như phân tích trong bài ai thực sự chịu thuế.

Việt Nam: từ nền kinh tế đóng đến công xưởng hội nhập

Trước Đổi mới năm 1986, ngoại thương Việt Nam bị nhà nước độc quyền và bó hẹp trong khối các nước xã hội chủ nghĩa. Khi cánh cửa mở ra, những lợi thế bị giam hãm bắt đầu được dùng đến: lao động dồi dào, vị trí gần các tuyến hàng hải lớn, đất nông nghiệp màu mỡ. Từ nước thiếu lương thực, Việt Nam trở thành một trong những nước xuất khẩu gạo lớn trên thế giới.

Ngày 11 tháng 1 năm 2007, Việt Nam chính thức trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức Thương mại Thế giới. Tiếp đó là một loạt hiệp định thương mại tự do thế hệ mới. Theo Tổng cục Thống kê, năm 2024 tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt khoảng 786,29 tỷ USD, xuất khẩu vượt 405 tỷ USD, xuất siêu khoảng 24,77 tỷ USD. Hàng triệu việc làm trong dệt may, da giày, điện tử tồn tại được vì có thị trường thế giới để bán.

Mở cửa cũng buộc doanh nghiệp trong nước cạnh tranh. Người tiêu dùng được chọn hàng tốt hơn, rẻ hơn, và những ngành được bảo hộ lâu năm phải tự nâng cấp.

Phản biện từ phía hoài nghi thương mại tự do

1. Lập luận ngành công nghiệp non trẻ. Hàn Quốc hay Đài Loan từng bảo hộ một số ngành trong giai đoạn đầu. Nhưng những nước này đồng thời ép doanh nghiệp xuất khẩu và cạnh tranh trên thị trường thế giới. Ở nhiều nơi khác, ngành “non trẻ” không bao giờ lớn mà chỉ quen sống nhờ hàng rào thuế.
2. Người thua cuộc là có thật. Nghiên cứu “The China Syndrome” của David Autor, David Dorn và Gordon Hanson năm 2013 cho thấy các địa phương Mỹ chịu cạnh tranh hàng nhập khẩu Trung Quốc mất việc làm và thu nhập kéo dài. Đây là phản biện nghiêm túc. Tuy vậy, nó lập luận cho chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề và linh hoạt thị trường lao động, chứ không chứng minh thuế quan là giải pháp rẻ hơn.
3. An ninh chuỗi cung ứng. Đại dịch cho thấy phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất là rủi ro. Nhưng đa dạng hóa nguồn cung khác với đóng cửa, và chính Việt Nam đang hưởng lợi khi doanh nghiệp toàn cầu dời một phần sản xuất ra khỏi Trung Quốc.

Vì sao bảo hộ vẫn hấp dẫn về chính trị

Nếu lợi ích của thương mại lớn như vậy, vì sao thuế quan không biến mất? Lý do nằm ở cách lợi ích và chi phí được phân bổ. Lợi ích của bảo hộ tập trung vào một nhóm nhỏ doanh nghiệp, họ có động cơ mạnh để vận động. Chi phí trải mỏng lên hàng chục triệu người tiêu dùng, mỗi người chỉ mất một ít nên ít ai lên tiếng. Bảo hộ vì thế thường là một dạng rào cản gia nhập do pháp luật tạo ra, giúp doanh nghiệp đứng vững mà không cần làm tốt hơn.

Câu hỏi thường gặp

Thâm hụt thương mại có phải là thua lỗ không?

Không hẳn. Thâm hụt thương mại chỉ nghĩa là một nước mua hàng nhiều hơn bán, phần chênh được bù bằng dòng vốn vào. Một hộ gia đình luôn “thâm hụt” với siêu thị mà không vì thế nghèo đi.

Lợi thế so sánh có cố định mãi không?

Không. Nó thay đổi theo vốn, kỹ năng và công nghệ. Việt Nam bắt đầu từ nông sản và may mặc, nay đã xuất khẩu nhiều điện tử, và lợi thế sẽ tiếp tục dịch chuyển.

Thương mại tự do có làm mất việc trong nước không?

Nó làm dịch chuyển việc làm giữa các ngành, có nơi mất có nơi được. Tổng thể, nền kinh tế mở thường tạo ra nhiều việc làm năng suất cao hơn, dù người phải chuyển nghề cần thời gian và hỗ trợ.

Kết luận

Lợi thế so sánh cho thấy trao đổi tự nguyện làm cả hai bên giàu lên, ngay cả khi một bên giỏi hơn ở mọi thứ. Thuế quan, dù được gói trong lời lẽ bảo vệ, phần lớn là thuế đánh lên chính người mua trong nước. Lưu lại bài viết về thương mại tự do và lợi thế so sánh để đọc lại khi cần.