Adam Smith và bàn tay vô hình: hiểu đúng một ẩn dụ bị hiểu sai

Adam Smith và bàn tay vô hình là cặp từ được nhắc đến nhiều đến mức ít ai còn đọc lại chính Adam Smith. Sáng nay, ly cà phê bạn uống có thể đi qua tay người nông dân Đắk Lắk, người rang xay ở Sài Gòn và cô chủ quán đầu hẻm, không ai trong số họ quen biết nhau hay nghĩ đến bữa sáng của bạn. Vậy mà ly cà phê vẫn có mặt đúng giờ. Đó chính là câu đố mà một giáo sư triết học người Scotland đã tìm cách giải từ thế kỷ 18.

Người viết cuốn sách khai sinh kinh tế học hiện đại

Adam Smith được rửa tội tại Kirkcaldy, Scotland, năm 1723 và mất tại Edinburgh năm 1790. Ông là giáo sư triết học đạo đức ở Đại học Glasgow, và năm 1759 xuất bản Lý thuyết về tình cảm đạo đức (The Theory of Moral Sentiments), bàn về sự đồng cảm và lương tâm.

Năm 1776, ông cho ra đời Của cải của các dân tộc (The Wealth of Nations). Câu hỏi trung tâm rất giản dị: vì sao có nước giàu, nước nghèo? Phái trọng thương thời đó cho rằng của cải là vàng bạc trong kho. Smith bác bỏ, theo ông của cải thực sự là dòng hàng hóa và dịch vụ mà lao động của một dân tộc làm ra mỗi năm.

Xưởng làm kim và sức mạnh của phân công lao động

Chương mở đầu của Của cải của các dân tộc không nói về thị trường mà nói về một xưởng làm kim ghim. Smith kể rằng một người thợ chưa qua đào tạo, tự làm mọi khâu, có lẽ cả ngày chưa làm nổi 20 chiếc kim. Nhưng khi việc làm kim được chia thành khoảng 18 thao tác riêng biệt như kéo dây, nắn thẳng, cắt, mài mũi, gắn đầu, thì một xưởng nhỏ 10 người có thể làm ra khoảng 48.000 chiếc mỗi ngày.

Năng suất tăng vọt vì người thợ thành thạo hơn, đỡ mất thời gian chuyển việc, và chuyên môn hóa thúc đẩy phát minh máy móc. Smith còn nhận ra phân công lao động bị giới hạn bởi quy mô thị trường: một làng nhỏ không nuôi nổi thợ chuyên làm đinh, một thành phố lớn thì có thể. Đó là lý do mở rộng giao thương, như phân tích trong bài về thương mại tự do và lợi thế so sánh, lại làm tăng của cải cho mọi bên tham gia.

Bàn tay vô hình thực ra nói gì

Điều bất ngờ với nhiều người là cụm từ “bàn tay vô hình” chỉ xuất hiện đúng một lần trong Của cải của các dân tộc, ở Quyển IV, Chương 2. Ngữ cảnh khá hẹp: Smith bàn về việc nhà đầu tư thường thích bỏ vốn vào ngành nội địa hơn ra nước ngoài vì muốn giữ vốn trong tầm mắt. Khi theo đuổi sự an toàn và lợi ích riêng như vậy, người đó “được dẫn dắt bởi một bàn tay vô hình” để thúc đẩy một mục tiêu không nằm trong dự định của mình, đó là làm tăng thu nhập của xã hội.

Cụm từ này cũng xuất hiện một lần trong Lý thuyết về tình cảm đạo đức, về người địa chủ ích kỷ mà vẫn phải chia sản phẩm của đất cho người làm thuê. Với Smith, đó là hình ảnh minh họa, không phải định luật. Ý tưởng sâu hơn nằm ở đoạn văn về bữa tối:

Chúng ta không trông đợi bữa tối của mình nhờ lòng hảo tâm của người bán thịt, người nấu bia hay người làm bánh, mà nhờ sự quan tâm của họ đến lợi ích của chính họ.

Adam Smith, Của cải của các dân tộc, Quyển I, Chương 2, 1776

Thông điệp không phải “lòng tham là tốt”, mà là trong trao đổi tự nguyện, muốn kiếm lời thì phải phục vụ nhu cầu người khác. Cô chủ quán cà phê đầu hẻm giữ giá hợp lý và pha ngon vì sợ khách bỏ sang quán bên cạnh, chứ không cần ai ra chỉ thị.

Những cách hiểu sai phổ biến về Smith

Cả người ủng hộ lẫn người phản đối thị trường đều hay hiểu lệch Smith:

• Smith cổ vũ lòng tham. Sai. Ông coi đồng cảm và công lý là nền móng xã hội, lợi ích cá nhân chỉ có ích khi được luật lệ và cạnh tranh kiềm chế.
• Smith đứng về phía giới chủ. Cũng sai. Ông cảnh báo rằng người cùng nghề hiếm khi gặp nhau mà câu chuyện không kết thúc bằng một âm mưu chống lại công chúng, chẳng hạn mưu tính nâng giá. Ông chống độc quyền thương mại do nhà nước cấp, như của Công ty Đông Ấn. Mối lo này vẫn còn nguyên giá trị khi bàn về cạnh tranh, độc quyền và rào cản gia nhập.
• Smith muốn nhà nước không làm gì. Không đúng. Ông dành cho chính quyền ba nhiệm vụ: quốc phòng, tư pháp và một số công trình, thiết chế công mà tư nhân khó tự làm, trong đó có hỗ trợ giáo dục phổ thông. Chính ông cũng làm ủy viên hải quan Scotland từ năm 1778.

Phiên bản “bàn tay vô hình tự động tạo ra kết quả tối ưu” chủ yếu được phổ biến qua giáo trình Economics năm 1948 của Paul Samuelson.

Bài học từ Việt Nam: khi lợi ích riêng được thừa nhận

Thời bao cấp, sản xuất và phân phối được lên kế hoạch tập trung, buôn bán tư nhân bị hạn chế, hàng thiết yếu thường khan hiếm. Từ Đại hội VI năm 1986, Đổi mới dần thừa nhận kinh tế nhiều thành phần và cơ chế thị trường. Hộ nông dân, tiểu thương, doanh nghiệp tư nhân được làm ăn vì lợi ích của chính họ, và cảnh xếp hàng mua gạo dần lùi vào ký ức. Không ai ra lệnh cho hàng triệu hộ phải trồng gì, bán cho ai. Cơ chế phối hợp phi tập trung đó, mà Hayek về sau phân tích kỹ trong bài viết về vai trò thông tin của giá cả, chính là phần lõi của trực giác Smith.

Những phản biện đáng cân nhắc

1. Ngoại ứng. Joseph Stiglitz cho rằng bàn tay vô hình thường vắng mặt khi có ô nhiễm hay thông tin bất cân xứng. Nhà máy xả thải vì lợi ích riêng không làm lợi cho dân hạ nguồn. Phản biện này đúng, và Smith chưa từng nói ngược lại. Tranh luận thực sự là cách xử lý: điều tiết, đánh thuế, hay xác lập quyền sở hữu và trách nhiệm pháp lý rõ ràng.
2. Một ẩn dụ bị thổi phồng. Emma Rothschild và William Grampp cho rằng Smith dùng cụm từ này tình cờ, thậm chí mỉa mai. Đó là lời nhắc đừng biến hình ảnh thành giáo điều, dù lập luận về trao đổi tự nguyện vẫn đứng vững.
3. Mặt trái của chuyên môn hóa. Chính Smith lo người công nhân cả đời lặp lại vài thao tác sẽ bị mụ mẫm trí tuệ, và ông đề xuất giáo dục công làm thuốc giải.

Các phản biện này làm sắc nét chứ không phá đổ luận điểm của Smith: lợi ích riêng gặp lợi ích chung khi có cạnh tranh thực sự và luật pháp công bằng.

Câu hỏi thường gặp

Adam Smith có phải là người phát minh ra chủ nghĩa tư bản không?

Không. Thương mại và thị trường đã có từ rất lâu trước Smith. Ông là người hệ thống hóa cách nền kinh tế thị trường vận hành và chỉ ra nguồn gốc của của cải nằm ở năng suất lao động, không ở kho vàng.

Cụm từ bàn tay vô hình xuất hiện bao nhiêu lần trong tác phẩm của Smith?

Một lần trong Của cải của các dân tộc và một lần trong Lý thuyết về tình cảm đạo đức. Sự nổi tiếng của nó phần lớn đến từ thế kỷ 20.

Người mới nên đọc Smith bắt đầu từ đâu?

Hãy đọc ba chương đầu Quyển I về phân công lao động, rồi Quyển IV về chủ nghĩa trọng thương, kèm vài chương Lý thuyết về tình cảm đạo đức.

Kết luận

Adam Smith không đưa ra một phép màu tên là bàn tay vô hình. Ông đưa ra một quan sát sâu sắc: khi con người được tự do trao đổi trong khuôn khổ luật pháp công bằng và cạnh tranh, những nỗ lực vì lợi ích riêng có thể dệt nên sự thịnh vượng chung. Hiểu đúng Smith giúp ta vừa trân trọng sức mạnh của thị trường, vừa cảnh giác với đặc quyền và độc quyền. Lưu lại bài viết về Adam Smith và bàn tay vô hình để đọc lại khi cần.