Cạnh tranh, độc quyền và rào cản gia nhập: ai thật sự chặn cửa thị trường

Rào cản gia nhập có thể biến một tờ giấy phép thành tài sản trị giá hơn một triệu USD. Đó là chuyện của phù hiệu taxi ở New York: thành phố bắt đầu cấp loại giấy phép này từ năm 1937, giữ số lượng gần như đứng yên suốt nhiều thập niên, và giá mua bán một phù hiệu vượt mốc một triệu USD quanh năm 2013 đến 2014. Rồi ứng dụng gọi xe xuất hiện, và đến năm 2018 có thể mua một phù hiệu với giá dưới 200.000 USD. Thứ được định giá cao chưa bao giờ là chiếc xe, mà là quyền được đứng ngoài cạnh tranh.

Độc quyền không chỉ là “chỉ có một người bán”

Trong kinh tế học, điều đáng quan tâm là sức mạnh thị trường: khả năng giữ giá cao hơn mức cạnh tranh trong thời gian dài mà không mất khách. Một doanh nghiệp có thể là người bán duy nhất trong thị trường nhỏ mà vẫn không có sức mạnh đó, nếu người khác có thể dễ dàng nhảy vào khi giá tăng.

Pháp luật Việt Nam cũng phân biệt các mức độ. Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14, được Quốc hội thông qua ngày 12/6/2018 và có hiệu lực từ 1/7/2019, coi một doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh khi có sức mạnh thị trường đáng kể hoặc thị phần từ 30% trở lên trên thị trường liên quan, còn vị trí độc quyền là khi không có doanh nghiệp nào cạnh tranh. Luật không cấm việc có thị phần lớn, mà cấm lạm dụng vị trí đó.

Độc quyền do pháp luật tạo ra

Phần lớn những vị thế độc quyền bền vững trong lịch sử không đến từ sản phẩm vượt trội, mà từ đặc quyền do nhà nước cấp: giấy phép giới hạn số lượng, hạn ngạch nhập khẩu, độc quyền phân phối, hay các “giấy phép con” mà chỉ doanh nghiệp đã có quan hệ mới xin được. Lợi nhuận từ các rào cản này không thưởng cho người làm tốt hơn, mà thưởng cho người đến trước và vận động giỏi hơn.

Adam Smith đã thấy rõ cám dỗ này từ thế kỷ 18. Ông không ngây thơ về giới kinh doanh, như bài viết về Adam Smith và bàn tay vô hình phân tích kỹ.

Những người cùng nghề hiếm khi gặp nhau, kể cả để vui chơi giải trí, mà câu chuyện không kết thúc bằng một âm mưu chống lại công chúng, hoặc một mưu tính nào đó để nâng giá.

Adam Smith, Của cải của các dân tộc, 1776

Điều thú vị là Smith viết ngay sau đó rằng luật pháp không thể cấm những cuộc gặp như vậy mà vẫn giữ được tự do, nhưng cũng không nên tạo điều kiện cho chúng. Với ông, mối nguy lớn nhất là khi nhà nước trao cho các phường hội sức mạnh để hợp pháp hóa sự thông đồng ấy.

Độc quyền tự nhiên: khi một nhà cung cấp là rẻ nhất

Có những ngành mà chi phí cố định khổng lồ khiến một mạng lưới duy nhất phục vụ toàn thị trường rẻ hơn hai mạng song song. Lưới truyền tải điện, đường ống cấp nước, hệ thống đường sắt là ví dụ quen thuộc. Xây hai đường ống nước chạy song song dưới cùng một con phố là lãng phí.

Các phương án xử lý thường được bàn tới gồm:

1. Điều tiết giá: nhà nước đặt giá trần cho doanh nghiệp duy nhất. Rủi ro là giá bị đặt sai, gây thiếu hụt hoặc thua lỗ kéo dài, những vấn đề được bàn trong bài về kiểm soát giá trần và giá sàn.
2. Đấu thầu quyền khai thác định kỳ: doanh nghiệp cạnh tranh để giành quyền phục vụ trong một thời hạn, thay vì cạnh tranh trên thị trường.
3. Tách phần hạ tầng khỏi phần dịch vụ: giữ mạng lưới chung nhưng mở cửa cho nhiều nhà bán lẻ dùng chung hạ tầng.

Cần cẩn trọng: không ít ngành từng được coi là độc quyền tự nhiên, như viễn thông, hóa ra chỉ là độc quyền pháp lý. Khi rào cản được dỡ bỏ và công nghệ thay đổi, nhiều nhà cung cấp hoàn toàn có thể cùng tồn tại.

Thị trường có thể tranh chấp: mối đe dọa cũng là cạnh tranh

Năm 1982, William Baumol cùng John Panzar và Robert Willig công bố cuốn Contestable Markets and the Theory of Industry Structure. Lập luận trung tâm: nếu việc gia nhập và rút lui không tốn chi phí chìm, chỉ riêng khả năng đối thủ nhảy vào đã đủ để doanh nghiệp duy nhất giữ giá ở mức hợp lý. Đối thủ có thể vào nhanh, hưởng phần lợi nhuận vượt trội rồi rút ra khi giá giảm, kiểu “đánh nhanh rút nhanh”.

Ý nghĩa thực tế là cơ quan quản lý nên nhìn vào độ cao của rào cản gia nhập, không chỉ đếm số doanh nghiệp. Thị trường gọi xe ở Việt Nam là ví dụ đáng suy ngẫm. Sau khi Grab mua lại mảng kinh doanh của Uber ở Đông Nam Á vào tháng 3/2018, cơ quan cạnh tranh ghi nhận thị phần cộng gộp vượt 50% và điều tra, nhưng Hội đồng xử lý vụ việc cạnh tranh ra quyết định ngày 17/6/2019 rằng giao dịch chưa đủ yếu tố vi phạm. Trong những năm sau, thị trường vẫn chứng kiến đối thủ mới vào cuộc và cả những đối thủ rút lui, như Gojek gia nhập năm 2018 dưới tên GoViet rồi dừng hoạt động tại Việt Nam ngày 16/9/2024. Khi cánh cửa còn mở, vị thế dẫn đầu luôn phải được bảo vệ bằng dịch vụ, giống như quy luật phá hủy sáng tạo của Schumpeter mô tả.

Giới hạn của lý thuyết và các phản biện

• Giả định không có chi phí chìm là phi thực tế. Đúng vậy, hiếm thị trường nào thỏa mãn hoàn toàn. Ngành hàng không Mỹ từng được dùng làm ví dụ cho thị trường tranh chấp, nhưng sau khi bãi bỏ điều tiết lại dần tập trung vào vài hãng lớn. Lý thuyết nên được hiểu như một thước đo mức độ, không phải lời bảo đảm rằng mọi thị trường đều tự điều chỉnh.
• Hiệu ứng mạng tạo độc quyền mà không cần nhà nước. Các nền tảng số có thể tự củng cố vị thế vì người dùng kéo người dùng. Đây là thách thức thật. Tuy vậy, lịch sử công nghệ cũng đầy những nền tảng từng tưởng như bất khả xâm phạm rồi bị thay thế, nên câu hỏi cần đặt ra là rào cản có tồn tại lâu dài hay không.
• Doanh nghiệp đương nhiệm có thể chơi chiến lược để chặn đối thủ. Hạ giá tạm thời, ký hợp đồng độc quyền với nhà phân phối, mua lại đối thủ non trẻ. Đây chính là lý do luật cạnh tranh tồn tại. Phe thị trường tự do không phản đối việc xử lý lạm dụng, mà cảnh báo rằng chính sách cạnh tranh nên nhắm vào hành vi gây hại cho người tiêu dùng, không nhắm vào quy mô.

Câu hỏi thường gặp

Có thị phần lớn có phải là vi phạm pháp luật không?

Không. Theo Luật Cạnh tranh 2018, việc có vị trí thống lĩnh không bị cấm, chỉ các hành vi lạm dụng vị trí đó mới bị xử lý.

Doanh nghiệp nhỏ nên làm gì trước đối thủ lớn chiếm lĩnh thị trường?

Tìm phân khúc mà đối thủ lớn phục vụ kém, như khách hàng cần dịch vụ riêng, địa bàn nhỏ hoặc sản phẩm chuyên biệt. Đó là nơi quy mô lớn trở thành gánh nặng thay vì lợi thế.

Vì sao người ủng hộ thị trường tự do lại phản đối nhiều loại giấy phép?

Vì giấy phép giới hạn số lượng thường bảo vệ người đã có chỗ đứng hơn là bảo vệ người tiêu dùng. Những tiêu chuẩn an toàn cần thiết có thể đạt được mà không cần khóa số lượng người được vào nghề.

Kết luận

Không phải mọi vị thế lớn đều đáng lo, nhưng mọi rào cản do luật pháp dựng lên để chặn người mới đều đáng nghi ngờ. Câu hỏi then chốt không phải là có bao nhiêu người bán, mà là người mới có thể bước vào hay không. Lưu lại bài viết về cạnh tranh, độc quyền và rào cản gia nhập để đọc lại khi cần.