Phá hủy sáng tạo của Schumpeter: vì sao cái mới luôn thay thế cái cũ

Phá hủy sáng tạo là cụm từ giải thích vì sao Kodak, hãng từng chế tạo chiếc máy ảnh kỹ thuật số đầu tiên vào năm 1975, lại phải nộp đơn xin bảo hộ phá sản vào tháng 1/2012. Kodak không thua vì thiếu công nghệ, mà vì không dám để sản phẩm mới ăn vào doanh thu phim cuộn. Câu chuyện ấy không chỉ dành cho tập đoàn lớn. Tiệm in ảnh hay cửa hàng cho thuê đĩa ở Việt Nam cũng đã sống qua cùng quy luật ấy.

Schumpeter và một ý tưởng ra đời từ quan sát lịch sử

Joseph Schumpeter sinh năm 1883 tại Triesch, vùng Moravia (nay là Třešť, Cộng hòa Séc), từng giữ chức bộ trưởng tài chính Áo một thời gian ngắn năm 1919 và giảng dạy tại Harvard từ 1932 đến khi qua đời năm 1950. Ngay từ cuốn Lý thuyết phát triển kinh tế xuất bản bằng tiếng Đức năm 1911, ông đã đặt doanh nhân vào trung tâm của tăng trưởng. Nhưng thuật ngữ “phá hủy sáng tạo” chỉ thật sự nổi tiếng nhờ cuốn Capitalism, Socialism and Democracy năm 1942. Cũng nên công bằng: nhà xã hội học Đức Werner Sombart đã dùng một khái niệm tương tự trong sách Krieg und Kapitalismus năm 1913.

Điểm khác biệt của Schumpeter là ông không coi cạnh tranh chủ yếu là chuyện hạ giá vài phần trăm. Với ông, cạnh tranh quyết định đến từ hàng hóa mới, công nghệ mới, nguồn cung mới và cách tổ chức mới, loại cạnh tranh đánh vào chính sự tồn tại của doanh nghiệp cũ chứ không chỉ vào biên lợi nhuận của họ.

Năm kiểu “kết hợp mới” mà doanh nhân tạo ra

Schumpeter mô tả đổi mới là việc kết hợp các yếu tố sản xuất theo cách chưa ai làm. Ông liệt kê năm trường hợp:

1. Đưa ra một hàng hóa mới, hoặc một chất lượng mới của hàng hóa quen thuộc.
2. Áp dụng một phương pháp sản xuất mới.
3. Mở ra một thị trường mới mà trước đó chưa ai phục vụ.
4. Khai thác một nguồn nguyên liệu hay bán thành phẩm mới.
5. Tái tổ chức cách vận hành của cả một ngành.

Danh sách này hữu ích vì nó nhắc rằng đổi mới không đồng nghĩa với phát minh công nghệ cao. Một xưởng mộc ở Bình Dương chuyển sang bán thẳng cho khách nước ngoài qua sàn thương mại điện tử là đang mở thị trường mới. Một quán cơm văn phòng chuyển sang mô hình đặt trước theo tuần để giảm hàng tồn là đang đổi phương pháp sản xuất. Phần thưởng là lợi nhuận vượt trội tạm thời, và chính nó kéo người bắt chước tới.

Quá trình phá hủy sáng tạo này là sự thật cốt yếu của chủ nghĩa tư bản.

Joseph Schumpeter, Capitalism, Socialism and Democracy, 1942

Kirzner bổ sung: doanh nhân là người tỉnh táo

Nếu Schumpeter vẽ chân dung doanh nhân như người phá vỡ trạng thái cân bằng, thì Israel Kirzner, học trò của Ludwig von Mises và giáo sư lâu năm tại Đại học New York, nhìn từ phía ngược lại. Trong Competition and Entrepreneurship năm 1973, Kirzner cho rằng phẩm chất cốt lõi của doanh nhân là sự tỉnh táo trước những cơ hội mà người khác bỏ sót: một chênh lệch giá, một nhu cầu chưa ai đáp ứng, một nguồn lực đang bị dùng sai chỗ. Hành động khai thác chênh lệch ấy đẩy thị trường tiến dần về cân bằng. Cách nhìn này nằm trong truyền thống rộng hơn của trường phái kinh tế Áo, vốn coi thị trường là một quá trình khám phá chứ không phải một trạng thái tĩnh.

Hai góc nhìn không loại trừ nhau. Phần lớn chủ doanh nghiệp nhỏ sống bằng sự tỉnh táo kiểu Kirzner mỗi ngày, và thỉnh thoảng mới có cú đột phá kiểu Schumpeter. Cả hai đều dựa vào tín hiệu giá, điều mà Hayek gọi là cách thị trường truyền đi tri thức phân tán qua giá cả.

Bài học thực tế cho chủ doanh nghiệp nhỏ Việt Nam

Lý thuyết của hai ông có thể biến thành vài thói quen quản trị cụ thể:

• Tự đặt câu hỏi “cái gì sẽ thay thế mình”. Bài học Kodak là doanh nghiệp thường thấy mối đe dọa sớm nhưng chần chừ vì sợ mất doanh thu hiện tại. Nếu sản phẩm mới chắc chắn sẽ ăn vào doanh thu cũ, tốt hơn là chính bạn làm điều đó.
• Ghi lại những yêu cầu khách hàng bạn đang từ chối. Mỗi lần nói “bên em không có” là một cơ hội Kirzner đang trôi qua.
• Thử nhỏ, đo nhanh. Đổi mới không cần đặt cược cả công ty. Một dòng sản phẩm thử, một kênh bán mới với ngân sách giới hạn là đủ để học.
• Đừng xây lợi thế trên giấy phép hay quan hệ. Lợi thế dựa vào ưu ái hành chính có thể mất sau một lần đổi chính sách, còn lợi thế dựa vào sản phẩm thì khách hàng bảo vệ giúp bạn.

Những phản biện đáng cân nhắc

Ý tưởng phá hủy sáng tạo không thiếu người phê phán, và vài lập luận của họ cần được nghe nghiêm túc.

• Chi phí con người là có thật. Khi một ngành suy tàn, người lao động lớn tuổi khó chuyển nghề, cả một địa phương có thể suy sụp. Lập luận này đúng về thực tế. Nhưng giải pháp hợp lý là hỗ trợ con người học nghề mới và chuyển chỗ làm, chứ không phải giữ cho doanh nghiệp lỗi thời sống mãi bằng tiền thuế.
• Doanh nghiệp lớn có thể mua lại đối thủ non trẻ để dập tắt mối đe dọa. Đây là mối lo chính đáng trong kinh tế số. Tuy vậy, nhiều vị thế khó lay chuyển lại được củng cố bởi quy định và rào cản pháp lý, điều được phân tích kỹ trong bài về rào cản gia nhập và độc quyền.
• Chính Schumpeter cũng bi quan. Ông viết rằng chủ nghĩa tư bản khó tồn tại, vì thành công của nó nuôi dưỡng một tầng lớp trí thức thù địch và biến đổi mới thành công việc hành chính trong các tập đoàn lớn. Dự báo ấy đến nay chưa thành hiện thực, một phần vì làn sóng khởi nghiệp đã chứng minh đổi mới vẫn có thể đến từ những nhóm nhỏ bên ngoài các tập đoàn.

Nhà nước nên làm gì trước làn sóng thay thế

Câu trả lời của phe thị trường tự do khá nhất quán. Thủ tục gia nhập thị trường càng đơn giản thì càng nhiều người dám thử. Thủ tục giải thể và phá sản càng rõ ràng thì vốn và lao động càng nhanh được giải phóng khỏi mô hình thất bại. Và quan trọng nhất, nhà nước nên bảo vệ người lao động chứ không bảo vệ doanh nghiệp. Mỗi lần một ngành cũ được che chắn bằng hạn ngạch, giấy phép con hay ưu đãi riêng, cái giá được trả bằng những doanh nghiệp mới không bao giờ ra đời, và vì không ai nhìn thấy chúng nên cũng chẳng ai lên tiếng bênh vực.

Câu hỏi thường gặp

Phá hủy sáng tạo có phải chỉ là cách gọi hoa mỹ của việc doanh nghiệp phá sản?

Không. Phá sản chỉ là một phần. Trọng tâm của khái niệm là nguồn lực được chuyển từ cách dùng kém hiệu quả sang cách dùng hiệu quả hơn, nhờ đó năng suất và mức sống tăng lên.

Doanh nghiệp nhỏ có cần đổi mới kiểu Schumpeter không?

Không nhất thiết phải tạo ra cú đột phá. Phần lớn doanh nghiệp nhỏ thành công nhờ sự tỉnh táo kiểu Kirzner, tức là phát hiện và phục vụ những nhu cầu nhỏ mà đối thủ bỏ qua.

Làm sao biết ngành của mình sắp bị thay thế?

Dấu hiệu thường gặp là khách hàng trẻ bỏ đi trước, biên lợi nhuận giảm dần dù đã cắt chi phí, và xuất hiện những đối thủ phục vụ cùng nhu cầu bằng cách hoàn toàn khác. Khi thấy cả ba, đừng chờ thêm.

Kết luận

Schumpeter cho thấy tăng trưởng đến từ những cú thay thế đôi khi tàn nhẫn, còn Kirzner nhắc rằng cơ hội luôn nằm trong những chênh lệch mà người khác chưa để ý. Với chủ doanh nghiệp nhỏ, bài học chung là đừng coi vị thế hiện tại là vĩnh viễn và đừng chờ nhà nước che chắn. Hãy tự đổi mới trước khi bị buộc phải đổi. Lưu lại bài viết về phá hủy sáng tạo của Schumpeter để đọc lại khi cần.