Call margin là gì: tỷ lệ ký quỹ, cách tính giá bị bán giải chấp

Tin nhắn từ công ty chứng khoán thường đến vào buổi tối: "Tỷ lệ ký quỹ tài khoản của quý khách đã xuống dưới mức duy trì, đề nghị bổ sung tài sản". Nếu sáng hôm sau giá tiếp tục giảm mà bạn chưa nộp tiền, cổ phiếu có thể bị bán ở mức giá bạn không hề muốn. Hiểu rõ call margin là gì và tự tính trước các ngưỡng giá là cách duy nhất để không bị bất ngờ.

Margin và call margin là gì

Margin, hay giao dịch ký quỹ, là việc vay tiền công ty chứng khoán để mua cổ phiếu, dùng chính cổ phiếu đó và tiền trong tài khoản làm tài sản bảo đảm. Call margin là lệnh gọi ký quỹ: công ty chứng khoán yêu cầu bạn nộp thêm tiền hoặc bán bớt cổ phiếu khi tỷ lệ ký quỹ thực tế rơi xuống dưới mức duy trì. Bán giải chấp, hay force sell, là khi công ty tự bán chứng khoán trong tài khoản để thu hồi nợ vì bạn không bổ sung kịp.

Ba tỷ lệ cần nhớ

Khung pháp lý hiện được nhiều công ty chứng khoán tham chiếu là Quy chế hướng dẫn giao dịch ký quỹ ban hành kèm Quyết định 87/QĐ-UBCK ngày 25/01/2017 của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước. Theo văn bản này:

• Tỷ lệ ký quỹ ban đầu do công ty chứng khoán quyết định nhưng không thấp hơn 50%. Nghĩa là với 200 triệu vốn, bạn mua được tối đa 400 triệu cổ phiếu.
• Tỷ lệ ký quỹ duy trì do công ty quyết định nhưng không thấp hơn 30%. Dưới mức này, công ty phát lệnh gọi ký quỹ.
• Thời hạn bổ sung tài sản do công ty yêu cầu nhưng không quá 3 ngày làm việc. Quá hạn, công ty được bán chứng khoán ký quỹ.
• Khoản vay ký quỹ không quá 3 tháng, mỗi lần gia hạn cũng không quá 3 tháng. Lãi suất do hai bên thỏa thuận.

Trên thực tế, nhiều công ty đặt thêm tỷ lệ xử lý riêng. Ví dụ có nơi gọi ký quỹ khi tỷ lệ xuống 35% và bán giải chấp khi chạm 30%, trong khi danh mục cổ phiếu được cho vay và tỷ lệ cho vay từng mã cũng khác nhau. Con số áp dụng cho bạn nằm trong hợp đồng mở tài khoản ký quỹ, không phải trên diễn đàn.

Công thức tính giá bị call và bị bán giải chấp

Tỷ lệ ký quỹ thực tế bằng giá trị tài sản trừ nợ vay, chia cho giá trị tài sản. Từ đó suy ra ngưỡng:

• Giá trị tài sản bị call bằng nợ vay chia cho (1 trừ tỷ lệ duy trì).
• Giá cổ phiếu bị call bằng giá trị tài sản bị call chia cho số cổ phiếu đang nắm.
• Thay tỷ lệ duy trì bằng tỷ lệ xử lý sẽ ra giá bị bán giải chấp.

Ví dụ 200 triệu vốn, vay thêm 200 triệu

Bạn có 200 triệu, vay thêm 200 triệu, mua 10.000 cổ phiếu giá 40.000 đồng. Giả định công ty gọi ký quỹ ở 35% và bán giải chấp ở 30%. Mọi phép tính làm bằng python, bỏ qua phí giao dịch và lãi vay cộng dồn.

Giả sử giá rơi về 30.000 đồng, danh mục còn 300 triệu, tỷ lệ ký quỹ khoảng 33,3%, dưới mức 35%. Để quay lại 35%, bạn cần nộp thêm ít nhất 5 triệu đồng tiền mặt để trả bớt nợ, hoặc bán khoảng 14,3 triệu đồng cổ phiếu. Bán cổ phiếu tốn nhiều hơn vì giá trị danh mục cũng giảm theo.

Lãi vay margin tính ra sao

Lãi margin thường tính theo ngày trên dư nợ thực tế. Với lãi suất giả định 12%/năm, khoản nợ 200 triệu tốn khoảng 65.750 đồng mỗi ngày, giữ 90 ngày là khoảng 5,9 triệu đồng. Nếu bạn không trả lãi, phần lãi cộng vào nợ, làm tỷ lệ ký quỹ giảm dần ngay cả khi giá cổ phiếu đứng yên. Lãi quá hạn khi khoản vay hết hạn mà chưa trả thường cao hơn nhiều, hãy đọc kỹ biểu phí.

Vì sao đòn bẩy khuếch đại lỗ

Với tỷ lệ vay 1 trên 1, mỗi 1% giá cổ phiếu thay đổi làm vốn tự có thay đổi 2%. Giá tăng 10%, bạn lãi 20% trên vốn trước phí. Giá giảm 20%, bạn mất 40%. Nguy hiểm hơn, bán giải chấp biến khoản lỗ tạm thời thành lỗ thật, và thường xảy ra đúng lúc thị trường hoảng loạn, khi hàng loạt tài khoản cùng bị bán khiến giá giảm thêm. Hiện tượng bán đuổi theo đám đông này được phân tích trong bài tâm lý đầu tư và những sai lầm phổ biến.

Cần nhớ thêm cơ chế thanh toán và biên độ giá trên sàn: cổ phiếu mua hôm nay chưa về tài khoản ngay, mỗi phiên giá chỉ được giảm tối đa theo biên độ. Nếu chưa nắm rõ, bạn nên đọc bài thị trường chứng khoán Việt Nam vận hành thế nào trước khi dùng margin.

Nguyên tắc dùng margin an toàn

• Tính ngưỡng trước khi vay: ghi lại giá bị call và giá bị bán giải chấp của từng mã ngay khi mua.
• Vay ít hơn mức được phép: vay 30% thay vì 50% giá trị danh mục đẩy giá bị call xuống xa hơn nhiều.
• Có tiền dự phòng: một khoản tiền mặt sẵn sàng nộp trong 1 đến 2 ngày.
• Đa dạng hóa: dồn vay vào một mã làm rủi ro tăng gấp bội. Xem thêm bài đa dạng hóa danh mục đầu tư.
• Tự cắt lỗ trước: chủ động bán ở mức mình đặt ra luôn tốt hơn để công ty bán ở mức sàn.

Ngắn hạn và dài hạn

Ngắn hạn, khi thị trường biến động mạnh, mức cho vay và danh mục ký quỹ của các công ty có thể bị siết, khiến tỷ lệ của bạn giảm dù không giao dịch gì. Dài hạn, lãi kép chỉ phát huy khi tài khoản sống sót qua các đợt giảm sâu. Nhà đầu tư lâu năm thường xem margin là công cụ ngắn hạn có kiểm soát, không phải nguồn vốn thường trực.

Câu hỏi thường gặp

Bị call margin có bắt buộc nộp tiền không?

Bạn có thể nộp tiền, bán bớt cổ phiếu hoặc kết hợp cả hai để đưa tỷ lệ về mức yêu cầu. Nếu không làm gì trong thời hạn, công ty có quyền bán chứng khoán.

Bán giải chấp xong mà vẫn còn nợ thì sao?

Nếu giá giảm quá nhanh, tiền bán không đủ trả nợ, bạn vẫn phải trả phần nợ còn thiếu cùng lãi theo hợp đồng.

Cổ phiếu nào được vay margin?

Mỗi công ty công bố danh mục chứng khoán ký quỹ và tỷ lệ cho vay riêng, thay đổi theo thời kỳ. Hãy kiểm tra trên ứng dụng giao dịch của bạn.

Lời kết

Hiểu call margin là gì chỉ là bước đầu. Bước quan trọng hơn là tự tính ngưỡng giá cho từng khoản vay, vay ít hơn mức được phép và luôn giữ sẵn tiền để xoay xở. Đòn bẩy giúp lãi nhanh hơn, nhưng nó cũng có thể xóa sạch vốn trước khi thị trường kịp hồi phục.