Trái phiếu doanh nghiệp: lợi suất, rủi ro tín dụng và bài học năm 2022

Trái phiếu doanh nghiệp từng được chào bán ở quầy ngân hàng như một sổ tiết kiệm lãi cao hơn. Rồi năm 2022 đến, hàng loạt tổ chức phát hành chậm trả gốc lãi, và nhiều người mới hiểu ra mình đã cho một công ty vay tiền chứ không gửi tiền vào ngân hàng. Đến quý III năm 2026, lãi suất phát hành lại quay về gần vùng đỉnh cũ. Trước khi bị hấp dẫn bởi con số 10% hay 12% mỗi năm, bạn cần biết chính xác mình đang mua gì.

Trái phiếu là một khoản cho vay có giấy tờ

Mua trái phiếu nghĩa là bạn cho tổ chức phát hành vay một khoản tiền bằng mệnh giá. Đổi lại, họ cam kết trả lãi định kỳ, gọi là lãi coupon, và hoàn gốc khi đáo hạn. Khác với cổ đông, trái chủ không hưởng thêm khi doanh nghiệp làm ăn phát đạt, nhưng được ưu tiên trả trước nếu doanh nghiệp gặp khó.

• Trái phiếu chính phủ do Kho bạc Nhà nước phát hành, rủi ro vỡ nợ thấp nhất trong hệ thống. Theo kết quả đấu thầu được báo chí đưa tin đầu tháng 10 năm 2026, kỳ hạn 10 năm trúng thầu khoảng 4,43%, mức cao nhất kể từ 2023.
• Trái phiếu doanh nghiệp phát hành ra công chúng phải đăng ký với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, có bản cáo bạch và thường được niêm yết.
• Trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ chỉ bán cho nhà đầu tư chuyên nghiệp, điều kiện lỏng hơn và thông tin cũng ít hơn. Đây là nơi tập trung phần lớn rắc rối của giai đoạn 2022 đến 2023.

Lợi suất và giá: hai đầu của một chiếc bập bênh

Trái phiếu được mua bán lại trước hạn, nên giá của nó thay đổi theo lãi suất thị trường. Giả sử bạn giữ trái phiếu mệnh giá 100 triệu đồng, coupon 10% mỗi năm, còn 3 năm đến hạn:

Khi lãi suất mới tăng lên 12%, không ai chịu mua trái phiếu 10% của bạn theo mệnh giá, nên giá phải giảm. Kỳ hạn càng dài, mức giảm càng sâu. Điều này không quan trọng nếu bạn giữ đến đáo hạn và tổ chức phát hành trả đủ, nhưng rất quan trọng nếu bạn cần bán sớm. Muốn hiểu vì sao lãi suất lên xuống, hãy đọc thêm về lạm phát và sức mua của đồng tiền, vì lợi suất danh nghĩa luôn phải bù cho lạm phát kỳ vọng.

Rủi ro tín dụng: phần lãi cao trả cho điều gì

Theo số liệu tổng hợp được báo chí dẫn, lãi suất phát hành trái phiếu doanh nghiệp bình quân quý III năm 2026 gần 9,5% mỗi năm, nhóm bất động sản phổ biến 12,5 đến 13%. Khoảng chênh hơn 5 điểm phần trăm so với trái phiếu chính phủ không phải món quà. Đó là tiền đền bù cho khả năng bạn không được trả.

Thử tính lợi nhuận kỳ vọng của một trái phiếu coupon 10% trong một năm, giả định nếu vỡ nợ bạn chỉ thu hồi được 30% vốn:

• Xác suất vỡ nợ 3%: lợi nhuận kỳ vọng còn khoảng 7,6%.
• Xác suất vỡ nợ 6%: còn khoảng 5,2%, gần ngang trái phiếu chính phủ.
• Xác suất vỡ nợ 10%: chỉ còn khoảng 2%, thấp hơn gửi tiết kiệm.

Vấn đề là xác suất vỡ nợ không được in trên tờ quảng cáo. Bạn phải tự ước lượng qua đòn bẩy tài chính, dòng tiền kinh doanh, tài sản bảo đảm và lịch sử trả nợ của tổ chức phát hành.

Bài học 2022 và khung pháp lý hiện nay

Giai đoạn 2020 đến 2021, trái phiếu riêng lẻ tăng trưởng nóng, nhiều lô được phân phối lại cho cá nhân qua hình thức chia nhỏ hoặc cam kết mua lại. Năm 2022, một loạt vụ việc vi phạm trong phát hành bị xử lý, niềm tin sụp đổ, thanh khoản cạn và nhiều doanh nghiệp không đảo nợ được. Lãi suất phát hành của nhóm bất động sản khi ấy lên tới 14 đến 14,5%.

Khung pháp lý được siết dần sau đó:

1. Nghị định 65/2022/NĐ-CP ban hành tháng 9 năm 2022, sửa quy định về phát hành riêng lẻ, yêu cầu chặt hơn về xác định nhà đầu tư chuyên nghiệp, công bố thông tin và mục đích sử dụng vốn.
2. Nghị định 08/2023/NĐ-CP tháng 3 năm 2023 tạm hoãn một số điều khoản và cho phép tổ chức phát hành đàm phán gia hạn hoặc trả nợ bằng tài sản khác, nhằm tránh làn sóng vỡ nợ dây chuyền.
3. Luật Chứng khoán sửa đổi năm 2024 có hiệu lực từ đầu năm 2025 tiếp tục thu hẹp nhóm cá nhân được mua trái phiếu riêng lẻ, gắn với các điều kiện an toàn như xếp hạng tín nhiệm hoặc bảo lãnh thanh toán.

Quy định có thể còn tiếp tục thay đổi, nên trước mỗi giao dịch bạn nên đọc kỹ điều kiện mua trong bản công bố thông tin và hỏi thẳng người bán căn cứ pháp lý.

Một hoạt động đầu tư là hoạt động mà, qua phân tích kỹ lưỡng, hứa hẹn sự an toàn của vốn gốc và một mức lợi nhuận thỏa đáng.

Benjamin Graham, The Intelligent Investor, 1949

Cạm bẫy khi mua trái phiếu doanh nghiệp

• Nhầm trái phiếu với tiền gửi. Không có bảo hiểm tiền gửi cho trái phiếu. Ngân hàng hay công ty chứng khoán bán hộ không có nghĩa họ bảo đảm trả thay.
• Tin vào cam kết mua lại. Cam kết mua lại của đơn vị phân phối chỉ có giá trị khi chính đơn vị ấy đủ tiền. Năm 2022 cho thấy cam kết này có thể biến mất cùng lúc với thanh khoản thị trường.
• Bỏ qua tài sản bảo đảm. Cổ phiếu chưa niêm yết của chính công ty mẹ hay dự án chưa đủ pháp lý là loại tài sản bảo đảm khó xử lý nhất khi có sự cố.
• Dồn quá nhiều vốn vào một tổ chức phát hành. Lãi cao không cứu được danh mục nếu một khoản vỡ nợ chiếm phần lớn tài sản. Nguyên tắc đa dạng hóa danh mục đầu tư áp dụng cho trái phiếu không kém gì cổ phiếu.
• Dùng tiền sẽ cần sớm. Trái phiếu riêng lẻ thanh khoản kém. Khoản quỹ dự phòng khẩn cấp cho ốm đau hay mất việc nên để ở nơi rút được ngay.

Bài viết nhằm cung cấp kiến thức, chúng tôi không đề xuất trái phiếu hay tổ chức phát hành cụ thể nào.

Câu hỏi thường gặp

Người mới nên bắt đầu với loại trái phiếu nào?

Trái phiếu chính phủ hoặc chứng chỉ quỹ trái phiếu có quản lý chuyên nghiệp là điểm khởi đầu dễ hơn. Chúng cho lợi suất thấp hơn nhưng rủi ro tín dụng và thanh khoản dễ kiểm soát hơn nhiều.

Lãi suất trái phiếu cao hơn tiết kiệm có đáng không?

Chỉ đáng khi phần chênh lệch đủ bù xác suất vỡ nợ và khả năng phải bán rẻ trước hạn. Nếu không đánh giá được hai điều này, phần lãi cao đó chưa thuộc về bạn.

Làm sao biết mình có được mua trái phiếu riêng lẻ không?

Chỉ nhà đầu tư được xác nhận là chuyên nghiệp theo Luật Chứng khoán mới được mua, kèm các điều kiện bổ sung theo quy định hiện hành. Hãy yêu cầu công ty chứng khoán giải thích căn cứ xác nhận bằng văn bản.

Kết luận

Trái phiếu doanh nghiệp không xấu, nhưng nó là khoản cho vay có rủi ro chứ không phải sổ tiết kiệm đổi tên. Hiểu quan hệ giữa giá và lợi suất, ước lượng rủi ro tín dụng và đọc kỹ điều khoản sẽ giúp bạn tránh lặp lại bài học năm 2022. Lãi suất hấp dẫn nhất luôn là lãi suất bạn thực sự nhận được khi đáo hạn. Lưu lại bài viết về trái phiếu doanh nghiệp để đọc lại khi cần.