Tâm lý đầu tư: FOMO, bầy đàn và những sai lầm khiến bạn thua lỗ

Tâm lý đầu tư quyết định kết quả nhiều hơn phần lớn chúng ta muốn thừa nhận. Bạn đã bao giờ mua một cổ phiếu chỉ vì đồng nghiệp vừa khoe lãi, hay giữ mãi một mã thua lỗ vì “bán bây giờ là chịu thiệt”? Nếu có, bạn không đơn độc, và cũng không phải vì thiếu thông minh. Bộ não con người được tiến hóa để sống sót trong thảo nguyên, không phải để bình tĩnh trước bảng điện nhấp nháy đỏ xanh.

Khi nhà đầu tư không hành xử như sách giáo khoa

Kinh tế học cổ điển thường giả định con người cân nhắc lợi ích một cách nhất quán. Năm 1979, hai nhà tâm lý học Daniel Kahneman và Amos Tversky công bố lý thuyết triển vọng trên tạp chí Econometrica, cho thấy con người đánh giá được mất so với một điểm tham chiếu, và cảm nhận mất mát mạnh hơn được lợi. Công trình này mở đường cho tài chính hành vi. Năm 2002, Kahneman nhận giải Nobel Kinh tế. Cuốn Tư duy nhanh và chậm của ông, xuất bản năm 2011, phổ biến hình ảnh hai hệ thống trong đầu: hệ thống 1 nhanh, trực giác, dễ bị cảm xúc dẫn dắt, và hệ thống 2 chậm, tốn sức nhưng cẩn trọng. Kahneman qua đời tháng 3 năm 2024, thọ 90 tuổi.

Hầu hết sai lầm đầu tư phổ biến là khi hệ thống 1 cầm lái trong những quyết định đáng ra phải dành cho hệ thống 2.

FOMO và hiệu ứng bầy đàn

FOMO, nỗi sợ bỏ lỡ, xuất hiện khi giá đã tăng mạnh và ai cũng kể chuyện lãi. Thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2021 đến 2022 là ví dụ gần gũi. VN-Index lên vùng trên 1.500 điểm vào đầu tháng 1 năm 2022, giữa lúc làn sóng nhà đầu tư mới đổ vào thị trường. Đến giữa tháng 11 năm 2022, chỉ số chỉ còn quanh 912 điểm, mất khoảng 40% so với đỉnh. Số tài khoản mở mới cũng đảo chiều theo: lập kỷ lục vào giữa năm 2022 rồi tụt mạnh về cuối năm. Nhiều người vào muộn nhất cũng là người chịu lỗ nặng nhất.

Hiệu ứng bầy đàn không chỉ có ở chứng khoán. Những cơn sốt tiền mã hóa, đất nền hay vàng đều có chung kịch bản: giá tăng thu hút người mua, người mua đẩy giá tăng tiếp, cho đến khi không còn người mua mới. Các cơn sốt tài sản thường phình to nhất khi tín dụng dễ dãi, điều mà lý thuyết chu kỳ bùng nổ và suy thoái giải thích khá thuyết phục.

Sợ lỗ hơn ham lãi

Các thí nghiệm của Kahneman và Tversky gợi ý rằng nỗi đau mất một khoản tiền lớn xấp xỉ gấp đôi niềm vui được một khoản tương đương. Nhiều người từ chối trò tung đồng xu được 150 nghìn nếu ngửa, mất 100 nghìn nếu sấp, dù kỳ vọng toán học có lợi cho họ.

Ác cảm thua lỗ trở nên nguy hiểm vì toán học của thua lỗ bất đối xứng:

Người sợ lỗ thường phản ứng ngược đời: bán sớm cổ phiếu đang lãi để “chắc ăn”, nhưng ôm chặt cổ phiếu đang lỗ để khỏi phải công nhận mình sai. Hành vi ấy cắt ngắn người thắng và nuôi lớn kẻ thua, đúng ngược với điều cần làm.

Ngụy biện chi phí chìm và cái bẫy gồng lỗ

Chi phí chìm là khoản đã bỏ ra và không lấy lại được, dù bạn quyết định gì tiếp theo. Năm 1985, Hal Arkes và Catherine Blumer công bố loạt thí nghiệm cho thấy người ta có xu hướng tiếp tục một việc chỉ vì đã lỡ đầu tư vào đó, kể cả khi lựa chọn khác tốt hơn.

Trên thị trường, nó mang tên quen thuộc là “gồng lỗ chờ về bờ”. Bạn mua một cổ phiếu giá 50 nghìn đồng, nay còn 30 nghìn. Để về bờ, cổ phiếu phải tăng 66,7%. Giá mua 50 nghìn chỉ tồn tại trong trí nhớ của bạn, thị trường không hề biết đến nó. Câu hỏi đúng là: nếu hôm nay bạn đang cầm 30 nghìn tiền mặt, bạn có mua cổ phiếu này không? Nếu câu trả lời là không, việc tiếp tục giữ chỉ là để né cảm giác thừa nhận sai lầm.

Những bẫy khác và cách tự vệ

• Quá tự tin. Vài lần thắng liên tiếp trong thị trường tăng dễ bị nhầm thành tài năng.
• Hiệu ứng mỏ neo. Bám vào một mức giá cũ, như đỉnh gần nhất, để phán đoán đắt rẻ.
• Thiên kiến xác nhận. Chỉ đọc tin ủng hộ quyết định của mình, bỏ qua tin trái chiều.

Vấn đề chính của nhà đầu tư, và thậm chí là kẻ thù tồi tệ nhất của anh ta, nhiều khả năng lại chính là bản thân anh ta.

Benjamin Graham, The Intelligent Investor, bản sửa đổi lần thứ tư, 1973

Không ai xóa được thiên kiến, nhưng có thể thiết kế quy trình để nó ít cơ hội ra tay:

1. Viết kế hoạch đầu tư khi tỉnh táo: mục tiêu, tỷ trọng, điều kiện bán.
2. Tự động hóa việc góp vốn định kỳ để bớt phải ra quyết định.
3. Cân nhắc quỹ chỉ số chi phí thấp cho phần lớn danh mục, vì nó loại bỏ nhiều lựa chọn dễ sai.
4. Giảm tần suất xem giá. Nhìn bảng điện càng nhiều, bạn càng thấy nhiều khoản lỗ tạm thời và càng dễ hành động bốc đồng.

Phần này nhằm giúp bạn hiểu chính mình, không phải lời mời mua hay bán bất kỳ tài sản nào.

Phản biện đối với tài chính hành vi

• Sai lầm cá nhân triệt tiêu lẫn nhau. Những người theo giả thuyết thị trường hiệu quả lập luận rằng thiên kiến của người này bị nhà đầu tư lý trí khai thác và san bằng, nên giá cả nhìn chung vẫn hợp lý. Đây là điểm mạnh, nhưng các cơn sốt lặp đi lặp lại cho thấy việc san bằng đó có thể đến rất chậm.
• Đi theo đám đông đôi khi là hợp lý. Khi thiếu thông tin, quan sát hành vi người khác là một cách học. Lập luận này đúng, vấn đề chỉ nảy sinh khi ai cũng chép nhau và không còn ai tự phân tích.
• Tài chính hành vi bị dùng để biện minh cho can thiệp. Nếu người dân thiên kiến, có người cho rằng nhà nước nên quyết định thay. Phản biện từ góc nhìn thị trường tự do là nhà làm chính sách cũng là con người với đủ thiên kiến, lại ít chịu hậu quả trực tiếp. Hơn nữa, độ lớn của một số hiệu ứng như ác cảm thua lỗ vẫn đang được giới nghiên cứu tranh luận.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết mình đang bị FOMO?

Dấu hiệu rõ nhất là bạn muốn mua vì giá đã tăng mạnh và sợ lỡ cơ hội, chứ không giải thích được tài sản ấy đáng giá bao nhiêu. Nếu lý do duy nhất là “ai cũng đang lãi”, hãy dừng lại.

Cắt lỗ có phải lúc nào cũng đúng?

Không. Cắt lỗ đúng khi lý do ban đầu để mua không còn đúng. Bán chỉ vì giá giảm tạm thời, trong khi giá trị nền tảng không đổi, lại là một sai lầm khác.

Đọc sách tài chính hành vi có giúp hết mắc sai lầm?

Hiếm khi. Biết tên một thiên kiến không có nghĩa là miễn nhiễm với nó khi tiền thật đang chao đảo. Cách hiệu quả hơn là dựng quy tắc và quy trình trước khi cảm xúc kịp lên tiếng.

Kết luận

Thị trường trừng phạt người không kiểm soát được bản thân còn nặng hơn người thiếu kiến thức. FOMO, ác cảm thua lỗ hay chi phí chìm đều là phản xạ tự nhiên, nên cách tốt nhất là lập kế hoạch khi bình tĩnh và để quy trình quyết định thay cảm xúc. Lưu lại bài viết về tâm lý đầu tư và những sai lầm phổ biến để đọc lại khi cần.