GDP đo gì và không đo gì? Vì sao tăng trưởng đẹp chưa chắc là giàu lên

GDP có thể nhích lên ngay sau khi một cơn bão quét qua thành phố, làm vỡ hàng nghìn ô cửa kính và khiến thợ sửa chữa làm không hết việc. Không ai tỉnh táo lại nghĩ thành phố giàu hơn sau cơn bão. Nghịch lý nhỏ ấy là cánh cửa để hiểu con số được nhắc đến nhiều nhất trong kinh tế vĩ mô thực sự đo cái gì, và bỏ sót những gì.

GDP ra đời thế nào và đo cái gì

Tổng sản phẩm quốc nội là tổng giá trị thị trường của hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được sản xuất trong lãnh thổ một nước trong một khoảng thời gian. Khái niệm tài khoản thu nhập quốc dân hiện đại gắn với Simon Kuznets, người năm 1934 trình Quốc hội Mỹ bản báo cáo đầu tiên về thu nhập quốc dân giai đoạn 1929 đến 1932, khi nước Mỹ cần biết cuộc Đại suy thoái đã tàn phá sản xuất đến đâu.

Có ba cách tính, về nguyên tắc cho cùng một kết quả:

• Theo sản xuất: cộng giá trị tăng thêm của mọi ngành, tức doanh thu trừ chi phí trung gian.
• Theo thu nhập: cộng tiền lương, lợi nhuận, tiền thuê, tiền lãi và thuế sản xuất.
• Theo chi tiêu: GDP bằng C cộng I cộng G cộng xuất khẩu ròng, trong đó C là tiêu dùng hộ gia đình, I là đầu tư, G là chi tiêu mua sắm của chính phủ.

Chữ “cuối cùng” rất quan trọng. Bột mì bán cho tiệm bánh không được cộng riêng, vì giá trị của nó đã nằm trong ổ bánh mì người tiêu dùng mua. Nếu cộng cả hai, ta đếm trùng.

Danh nghĩa và thực: đừng để giá cả đánh lừa

GDP danh nghĩa tính theo giá hiện hành, nên nó có thể tăng chỉ vì giá tăng. Giả sử GDP danh nghĩa tăng 10% trong khi chỉ số giảm phát GDP tăng 4%, tăng trưởng thực chỉ khoảng 5,77%. Phần còn lại là ảo giác tiền tệ, điều mà ai từng đọc về bản chất của lạm phát sẽ nhận ra ngay.

Khi Tổng cục Thống kê công bố GDP năm 2024 của Việt Nam tăng 7,09%, đó là tăng trưởng thực theo giá so sánh. Quy mô nền kinh tế theo giá hiện hành năm đó ước khoảng 476,3 tỷ USD. Hai con số trả lời hai câu hỏi khác nhau: sản lượng tăng nhanh đến đâu, và nền kinh tế lớn cỡ nào tính bằng tiền.

Những thứ GDP bỏ sót

GDP chỉ thấy những gì đi qua thị trường hoặc qua ngân sách. Vì vậy nó mù với nhiều thứ quyết định chất lượng sống:

• Lao động không trả công: bữa cơm người mẹ nấu không được tính, nhưng thuê người giúp việc nấu đúng bữa đó lại được tính.
• Kinh tế phi chính thức: gánh hàng rong, cuốc xe ôm trả tiền mặt thường chỉ được ước lượng thô.
• Chất lượng và hàng miễn phí: bản đồ số, phần mềm mở, chiếc điện thoại mạnh gấp trăm lần mà giá không đổi đều bị đo thiếu.
• Thời gian rảnh và sức khỏe: làm thêm giờ đến kiệt sức đẩy GDP lên, nghỉ ngơi thì không.
• Hao mòn tài sản và tài nguyên: khai thác cạn một mỏ than được ghi là sản lượng, chứ không phải là bán dần vốn liếng.

Chính Kuznets đã cảnh báo điều này ngay trong báo cáo đầu tiên:

Phúc lợi của một quốc gia khó có thể suy ra từ một phép đo thu nhập quốc dân.

Simon Kuznets, báo cáo National Income 1929 đến 1932 trình Quốc hội Mỹ, 1934

Vì sao chi tiêu chính phủ làm GDP đẹp mà chưa chắc tạo của cải

Với khu vực tư nhân, giá trị sản phẩm được kiểm nghiệm bằng việc người mua tự nguyện trả tiền. Doanh nghiệp làm ra thứ không ai cần sẽ lỗ và rút lui. Khu vực công thì khác: phần lớn dịch vụ công không có giá bán, nên kế toán quốc gia ghi nhận chúng theo chi phí đầu vào. Một tỷ đồng chi cho con đường dẫn tới khu công nghiệp sầm uất và một tỷ đồng chi cho con đường bỏ hoang đều được tính là một tỷ đồng sản lượng.

Frédéric Bastiat đã chỉ ra cái bẫy này trong tiểu luận “Cái thấy được và cái không thấy được” năm 1850, qua câu chuyện ô cửa kính vỡ. Bảng dưới minh họa với số tiền 10 triệu đồng:

GDP ở hai kịch bản bằng nhau, nhưng xã hội ở kịch bản thứ hai giàu hơn. Chi tiêu công cũng vậy: tiền phải đến từ thuế, từ vay nợ hoặc từ in tiền. Cái thấy được là công trình mới. Cái không thấy được là những khoản đầu tư, tiêu dùng mà người nộp thuế lẽ ra đã thực hiện. Khi chi tiêu được tài trợ bằng vay, gánh nặng còn bị đẩy sang tương lai, như phân tích trong bài về nợ công và thâm hụt ngân sách.

Sâu hơn, thiếu giá thị trường nghĩa là thiếu tín hiệu cho biết nguồn lực đang được dùng đúng chỗ hay không. Đây chính là điểm mà Hayek nhấn mạnh khi bàn về giá cả như kênh truyền tri thức.

Góc nhìn khác: lời bênh vực GDP và chi tiêu công

1. Hàng hóa công có giá trị thật. Đê điều, đường cao tốc, tiêm chủng tạo lợi ích lớn mà thị trường khó tự cung cấp đủ. Đúng vậy, và không ai nói mọi khoản chi công đều lãng phí. Vấn đề là GDP không phân biệt được khoản chi tốt với khoản chi tồi, nên không thể dùng nó để biện minh cho việc chi nhiều hơn.
2. Trong suy thoái, chi tiêu công huy động nguồn lực nhàn rỗi. Trường phái Keynes cho rằng khi công nhân và máy móc đang thất nghiệp, chi phí cơ hội của chi tiêu công thấp. Lập luận này mạnh nhất trong khủng hoảng sâu, nhưng yếu dần khi nền kinh tế gần toàn dụng, và nó dễ bị dùng làm cớ cho thâm hụt kéo dài.
3. GDP vẫn là chỉ báo tốt nhất hiện có. Nước có GDP bình quân đầu người cao thường có tuổi thọ, y tế, giáo dục tốt hơn. Điều này đúng ở mức thô, nên cách hợp lý không phải là bỏ GDP mà là đọc nó đi kèm các chỉ báo khác.

Đọc GDP cho thông minh

Vài thói quen giúp bạn không bị con số dẫn dắt:

• Xem GDP bình quân đầu người và tốc độ tăng năng suất lao động, thay vì chỉ nhìn tổng quy mô.
• So sánh GDP với GNI. Ở nền kinh tế có nhiều vốn đầu tư nước ngoài như Việt Nam, một phần lợi nhuận được chuyển ra nước ngoài nên thu nhập quốc dân thường thấp hơn GDP.
• Tách phần tăng trưởng nhờ khu vực tư nhân khỏi phần nhờ đầu tư công và tín dụng bơm mạnh.
• Hỏi xem tăng trưởng đi kèm tích lũy tài sản thật hay đi kèm nợ phình to.

Câu hỏi thường gặp

GDP và GNI khác nhau thế nào?

GDP đo sản lượng làm ra trên lãnh thổ, bất kể ai sở hữu. GNI đo thu nhập mà người dân và doanh nghiệp trong nước nhận được, kể cả từ nước ngoài, trừ phần trả cho người nước ngoài.

Vì sao GDP tăng mà tôi không thấy khá lên?

GDP là tổng và trung bình, không cho biết thu nhập phân bổ ra sao. Ngoài ra, nếu tăng trưởng nhờ chi tiêu công hay giá tài sản tăng, lợi ích có thể không chảy tới đa số hộ gia đình.

Có chỉ số nào thay thế GDP không?

Có nhiều đề xuất như Chỉ số phát triển con người HDI hay các bộ chỉ số hạnh phúc. Chúng bổ sung góc nhìn hữu ích, nhưng thường chủ quan hơn trong cách chọn trọng số.

Kết luận

GDP là một thước đo hoạt động kinh tế hữu ích, không phải thước đo của cải hay hạnh phúc. Hiểu cách nó ghi nhận chi tiêu chính phủ theo chi phí giúp bạn tỉnh táo trước những con số tăng trưởng đẹp mà không đi kèm tài sản thật. Lưu lại bài viết về GDP đo gì và không đo gì để đọc lại khi cần.